پرسشگر گرامی با سلام و تشکر از ارتباطتان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
احکام اسلامی اعم از آنچه در قرآن آمده و یا در روایات و یا در سایر منابع نظیر عقل و اجماع ، به طور کلی به دو قسم ثابت و متغییر تقسیم می شود. از این رو گفته شده: نیازهای بشر دوگونه است؛ ثابت و متغییر ، در سیستم قانون گذاری اسلام برای نیازهای ثابت، قانون ثابت وضع شده و برای نیازهای متغییر، قانون متغییر، ولی قانون متغییر قانونی است که اسلام آن را به یک قانون ثابت وابسته کرده و آن قانون ثابت را به منزله روح این قانون متغییر قرار داده که خود آن قانون ثابت این قانون متغییر را تغییر می دهد. در واقع خود اسلام است که آن را عوض می کند. (1)
این احکام ثابت و متغییر اسلام که بر اساس نیازهای ثابت و متغییر بشر وضع شده، هم در قرآن کریم و هم در روایات آمده ، مجتهد و فقیه جامع الشرایط با استفاده از آیات و روایات و سایر منابع ممکن است طبق اقتضای شرایط و نیازهای زمان حکمی خاص را استنباط کند. به خصوص آن که به گفته شهید مطهری اسلام که قانون وضع نموده ،به شکل قضایای حقیقیه وضع کرده، یعنی طبیعت اشیا را در نظر گرفته و روی طبیعت حکمی برده مثلا گفته شراب حرام است،گوشت گوسفند حلال است،یا غصب حرام است ، نماز واجب است و مانند آن ،وقتی می گوید گوسفند حلال است،فقط گوسفند را در نظر می گیرد. می گوید گوسفند از آن جهت که گوسفند است، حلال است، نه این که یک عده گوسفند از آن جهت که گوسفند است، حلال است، نه این که یک عده گوسفند را یک جا جمع کرده باشد ، بگوید این گوسفند است حلال است ،این ها نتیجه اش فرق می کند،هم چنین می گوید: دزدی از آن جهت که دزدی است و مال دزدی از آن جهت که مال دزدی است، حرام است،خاصیت قضایای حقیقیه این است.
ممکن است یک شی از یک حیث حرام باشد و از یک حیث حلال، مثلا گوسفند از آن نظر که یک حیوان حلال گوشت است ،خوردن گوشت آن حلال است، ولی اگر گوسفند دزدی باشد ،همان حلال حرام می شود. (2)
بنابراین اگر حکمی اسلامی در بستر زمان و شرایط بتواند تغییر کند مجتهد حتما بر اساس قوانین متغیر اسلامی و با اتکاء به قوانین ثابتی که وجود دارد آنرا تغییر خواهد داد اما برخی از احکام اسلامی از نظر مجتهد قابل تغییر نیستند و ادله فقهی آنها را حکم قطعی اسلامی در همه زمان ها معرفی کرده اند از این رو اگر مجتهدی بخواهد اسلوب صحیح اجتهاد را دنبال کند نمی تواند اینگونه احکام را تغییر دهد.
لازم به ذکر است تمام این عرایض مربوط به احکام اولیه است در احکام ثانویه بسیاری از احکام قطعی اسلامی هم تغییر می کنند در همین موردی که مثال زدید اگر روزه گرفتن برای دختر عسر و حرج دارد بر او واجب نیست.
در مورد طواف بسیاری از مراجع ، نظر بر این دارند که رعایت این حد طواف ضروری نیست و در هر جای مسجد الحرام می توان طواف کرد. (3)
و نیز آیت الله مکارم شیرازی نظرشان در این مورد این است که اگر دختر نه ساله بواسطه ضعف جسمی توان گرفتن روزه رمضان را ندارد و تا سال بعد هم نتواند روزه بگیرد ،روزه گرفتن بر او واجب نیست یعنی نیازی به قضا کردن هم نمی باشد و تنها باید بازای هر روز یک مد طعام (750گرم گندم ، جو یا نان) به فقیر بدهد. (4)
پی نوشتها:
1. شهید مطهری، مجموعه آثار، ج21، ص326-327، نشر صدرا، ش.
2. همان، ص 287.
3. آیت الله خامنه ای و آیت الله خویی و آیت الله سیستانی و آیت الله مکارم و ...، مناسک حج محشی، ص 247.
4. آیت الله مکارم شیرازی ، استفتائات جدید، ج2، ص 152، س 439.
