وظایف مادی و معنوی والدین در قبال فرزندان در اسلام وروایات چیست؟
پرسشگر گرامی با سلام و سپاس از ارتباطتان با این مرکز
بخشی از مهم ترین وظایف مستحبی و واجب پدر و مادر نسبت به تربیت فرزندان عبارت است:
1- اهتمام ورزیدن والدین به تربیت اسلامی کودک .
2- نام نیک ( نامی که نشان دهنده فکر و فرهنگ اسلامی او باشد ) برایش انتخاب کند .
3 - یکی از حقوقی که فرزند بر پدر دارد این است که هنگام ازدواج دقت کند مادر خوب ( مؤمن و متدین و خوش اخلاق و اصیل ) برای فرزند ی که در صلب او است برگزیند. چنان که این وظیفه بر عهده مادر نیز هست . امام صادق علیه السلام می فرماید : « تَجِبُ لِلْوَلَدِ عَلَى وَالِدِهِ ثَلَاثُ خِصَالٍ اخْتِيَارُهُ لِوَالِدَتِهِ وَ تَحْسِينُ اسْمِهِ وَ الْمُبَالَغَةُ فِي تَأْدِيبِه» (1) فرزند بر پدر سه حق دارد (به بیان دیگر پدر سه مسؤلیت مهم در برابر فرزندش دارد ). انتخاب مادر مناسب برای او، نام نیک نهادن ، به کار گیری همه تلاش و جدیت خود در تربیت فرزند.
4- هنگامی که به دنیا آمد درگوش راستش اذان و در گوش چپش اقامه بگوید.
5- بر داشتن کام نوزاد با تربت امام حسین (ع)، اگر نشد با آب فرات، و اگر نشد با خرما یا آب باران.
6- تراشیدن سر نوزاد در روز هفتم و هم وزن آن صدقه دادن.
7- عقیقه کردن فرزند در روز هفتم ولادت.
8- ولیمه و اطعام دادن مردم به عنوان شکرانه این نعمت الهی.
9- ختنه کردن پسران.
10 - احترام به کودک:
یکی از وظایف مهم والدین، احترام به شخصیت کودک است. رسول اکرم(ص) می فرماید: "اکرموا اولادکم و أحسنوا آدابهم؛(2) به فرزندان تان احترام کنید و با آداب و روش پسندیده با آن ها معاشرت نمایید".
کودکانی که در دوران قبل از دبستان از امنیت و محبت کافی برخوردار نمی شوند، آسیب هایی بر آن ها وارد می شود که به ندرت در دوره های بعد قابل جبران است.
11ـ توجه به استقلال طلبی کودکان:
بذر استقلال طلبی از سال های آغازین زندگی کودک شروع به رشد و جوانه زدن می کند. پدر و مادر زمینه را برای رشد متعادل این میل فراهم می آورند. آزادی های لازم را به او بدهند. البته آزادی باید محدود باشد.
روش های آزادمنشانه به کودکان و نوجوانان حق انتخاب و گزینش می دهد . زمینه را برای خلاقیت و شکوفایی استعدادهای نهفته آنان فراهم می سازد. کنترل و تذکر بیش از حدّ، تأثیر معکوس داشته و اعتماد به نفس کودک و نوجوان را از بین می برد. (3)
12ـ پرورش شخصیت کودکان:
والدین با روش های مختلف می توانند شخصیت کودکان خود را پرورش دهند که مهم ترین آن، سلام کردن و هم بازی شدن با آن ها است. رسول اکرم (ص) می فرماید: "من کان له ولدٌ صبا؛ هر که کودکی دارد، باید خود را تا سر حدّ کودکی تنزل دهد".
دو عامل دیگر تربیت فرزند (دوران مدرسه و اجتماع) چون عامل اوّل قرار دارند، هر چند از اهمیت لازم برخوردارند اما مواظبت اوّلیه، در هوشیاری فرزند تأثیر بسزایی دارد. نیز مواظبت در دورة مدرسه و انتخاب دوستان مناسب و افرادی که صلاحیت اخلاقی بالایی دارند، بر امنیت خاطر می افزاید تا وقتی وارد اجتماع شود، دغدغة خاطری پیش نیاید.
13-اظهار محبّت و پرهيز از افراط در محبت:
اولین نیاز روانی کودک و نوجوان مهر و محبت و دوست داشتن آن ها است . هر کودک و نوجوانی برای داشتن احساس امنیت ، باید مورد محبت قرار گیرد. ابراز محبت، موجب دلگرمی و علاقه مندی به شما و زندگی خواهد شد. احساس امنیت در نوجوان سبب می شود زمینه پیوند شما با او توسعه یابد . در این رابطه رفتار صحیح دینی را بیاموزد. رابطه مهرآمیز همراه با گذشت و مدارا، با همگان و به خصوص با کودکان و نوجوانان قوی ترین و پرجاذبه ترین و سازنده ترین رابطه ها است. (4) البته زیاده روی در محبت برای فرزند زیانبار است.
14-جهت دهی مثبت به احساسات :
کم اهمیت جلوه دادن اشتباهات و تقدیر از رفتارها و کارهای ارزشی و پسندیده آنان ، سبب می شود که آن ها به خود دلگرم شوند، احساس ارزشمندی نمایند. تقویت احساسات و ارزش های مثبت ، یکی از مؤثرترین عوامل برای جهت دهی به گرایش های دینی فرزندان محسوب می شود.
15- درونی کردن ارزش های دینی و اخلاقی :
آموزش مفاهیم دینی و یافتن بینش صحیح یک چیز است و پذیرش و عمل کردن به آن چیز دیگر است . باید سعی نمود نوجوان و جوان به صورت خودآگاه عامل به دستورات اخلاقی ودینی شود. دین باوری و عشق و علاقه به ارزش های دینی از درون او بجوشد، در این صورت رفتارهای مذهبی و دینی، ماندنی و پایدار خواهد شد(5)
16- تربيت صحيح فرزندان و راهنمايى آنان به وظايف دينى واجتماعى و،
17- انتخاب نام خوب براى آنها، انتخاب نام شايسته; امام كاظم علیه السلام مي‌فرمايد: نخستين احسان و نيكي كه پدر در حق فرزندش روا مي‌دارد، انتخاب نام زيبا براي اوست، پس لازم است هر يك از شما نام نيكو براي فرزند خود انتخاب كند. (6)
18- تعليم و تربيت آنها، مخصوصاً آشنا كردن آنان با قرآن،
19- فراهم نمودن مخارج معمولى زندگى فرزندان در حد توان.
20- مساعدت و فراهم نمودن زمينه مناسب براي ازدواج فرزندان
21- فراهم کردن زمينه مناسب براي يادگيري حرفه اي و فني و پيداکردن شغلي
22- مراقبت بر نماز خواندن فرزندان:
"وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاَة‌ِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا; (7)خانواده خود را به نماز فرمان بده و خود برآن شكيبا باش."
"يَـَبُنَي‌َّ أَقِم‌ِ الصَّلَوَة‌َ; (8) حضرت لقمان به فرزندش گفت: پسرم نماز را به پادار."
23- . مشورت كردن با فرزندان و توجه به ديدگاه‌هاي آنان:
پس از آن‌كه حضرت موسي (ع) از مجازات فرعون مي‌گريزد و به قريه حضرت شعيب(ع) مي‌رسد، به دختران آن حضرت در بالا كشيدن آب از چاه كمك مي‌كند. آن‌گاه يكي از دختران حضرت شعيب، داستان را براي پدر تعريف مي‌كند. بدين سبب آن حضرت، موسي را به خانه دعوت مي‌كند و سپس با دختران جوان خود مشورت مي‌كند كه با اين جوان چه رفتاري كنيم؟قرآن سخن يكي از دختران را چنين نقل مي‌كند:
«يكي از دو دختر گفت:اي پدر، او را استخدام كن، چرا كه بهترين كسي است كه استخدام مي‌كني، هم نيرومند و هم در خور اعتماد است".
حضرت شعيب، پيشنهاد دخترش را مي‌پذيرد.
اين قطعه از داستان، قرآني نشان مي‌دهد كه چگونه حضرت شعيب با آن‌كه خود پيامبربود و مي‌توانست بهترين تصميم را بگيرد، به دختران خود شخصيت داد و با مشورت آنان، دربارة حضرت موسي (ع) تصميم گرفت.»(9)
برای مطالعه در مورد تربیت فرزند نیز می توانید به کتاب های زیر مراجعه کنید:
1ـ والدین و مربیان مسئول؛ فرهادیان، رضا؛ قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی (بوستان کتاب)، 1377.
2ـ کودک در مکتب اهل بیت ، نوشته مرحوم محمد تقی فلسفی .
3ـ تربیت کودک در جهان امروز؛ بهشتی، احمد، قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1377.
4ـ حقوق فرزندان در مکتب اهل بیت (ع)؛ طبسی، محمد جواد، با مقدمه آیت الله معرفت، قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1376.
5ـ راهنمای پدران و مادران و شیوه های برخورد با کودکان، سادات، محمد علی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1372.
6- ریحانة بهشتی یا فرزند صالح.
پی‌نوشت‌ها:
1. بحار ، ج 75، ص235.
2. نهج الفصاحه ، کلمهء 451.
3. عبدالعظیم کریمی ، آنچه دربارهء کودک و نوجوان باید بدانیم ، ج 7 ص 77.
4. همان- 7 ص 76.
5. همان ، ص 87.
6. ثقه الاسلام كليني، الكافي، الناشر: دار الكتب الاسلاميه، طهران، سنه النشر/1365 ه.ش ، ج 6، ص 18.
7. طه ( 20 ) ، آیه 132.
8 . لقمان (31) ، آیه 17.
9. قصص (28 ) ، آیه 26.
