شبهه دوباره در مورد عالم برزخ

پرسشگر گرامی با سلام و سپاس از ارتباطتان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
به چند نكته توجه نمایيد:
1. جداي از بحث تقسيم بندي كه در روايات مورد اشاره در مورد حالات افراد در برزخ بيان شده است، به اين نكته توجه کنيد كه چون تمام تکالیف و احکام الهی بر هر فرد تا زمان مرگ از عهده او برداشته نمی شود، (1) تا زمان مرگ سرنوشت هيچ كس قطعي و روشن نمي باشد و به همین دلیل، با نگاه بشري و عادي، حتي نمي توان در تقسيم افراد مؤمن به مؤمن خالص و متوسط الحال، مرز روشني را تصور نمود و به راحتي قضاوت نمود كه فلان فرد در چه حالي از دنيا رفت. پس طبيعي است كه هميشه، هر چند حد و مرز كفر و ايمان خالص روشن باشد، اما تطبيق آن بر افراد، جز براي افراد معصوم و متصل به علم غيب الهي مقدور نمي باشد. پس هميشه اين احتمال وجود دارد كه فرد مورد نظر ما، جزء افراد متوسط الحال كه به تعبير اين روايات، در حال بي خبري عالم برزخ را طي مي نمايند، نباشد و اتفاقاً مواردی که افراد از طرق مختلف نظیر خواب های صادق از بهبود وضعیت خود در اثر عمل خیر دیگران خبر داده اند، حاکی از این است که این افراد، جزء گروه بی خبران نیستند.
2. مقصود از افراد متوسط الحال، در بسیاری از روایات افرادی هستند که در مرز بین کفر و ایمان هستند و به عنوان مستضعف شناخته می شوند (2) که شامل افرادی می شود که در اثر دور ماندن از فضای ایمان و اسلام، شناخت لازم جهت هدایت شدن به دین اسلام را کسب نکرده و به همان دین گذشته خود باقی مانده اند. این افراد، گر چه مؤمن به دین اسلام نبوده اند، اما به جهت عدم اتمام حجت بر آن ها تا زمان تمام شدن حجت خداوند بر آن ها، مورد مؤاخذه قرار نمی گیرند. (3) با این نگاه، منظور این روایات از مؤمن خالص، کسی است که به دین اسلام ایمان داشته و اگر چه در عمل مؤمن متوسط الحال بوده، ولی اصل ایمان او خالص و پذیرفته شده می باشد.
3. بر فرض كه افرادي كه بازماندگان براي آن ها اعمال نيك و خيرات انجام مي دهند، جزء افراد متوسط الحالی باشند که به تعبیر روایت، در عالم برزخ در حال بي خبري به سر می برند، باشند؛ اما اين به معناي عدم تأثير اعمال و خيرات دیگران در سرنوشت و جايگاه آن ها نزد خداوند و همچنین در قيامت نمي باشد؛ زيرا جايگاه اصلي افراد در قيامت مشخص مي شود و تمام اين اعمال نيك تأثير خود را خواهند گذاشت. (4)
4. با توجه به این که در روایات این دسته بندی در مورد وضعیت افراد از جهت متنعم بودن و یا در عذاب بودن می باشد، (5) می توان فهمید که منظور از داشتن حالت خواب و بي خبري، به معنای عدم درک نعمت و عذاب و عدم درک گذر زمان می باشد و نمی توان نتیجه گرفت که افراد در این حالت، فاقد هر گونه درک و شناخت می باشند و حتی هدایایی را که از جانب بستگان و نزدیکان به آن ها واصل می شود، درک نمی کنند؛ زیرا حتی در حالت خواب نیز انسان تمام ادراکات و توان ادراکی خود را از دست نمی دهد؛ بلکه می تواند درکی متفاوت داشته باشد.
5. این نکته نیز وجود دارد که هر خوابی، صادق نمی باشد و در کنار خواب های صادق و یا مکاشفات عرفا در حال بیداری و با خبر شدن از وضعیت افراد در عالم برزخ، در عین حال، این احتمال وجود دارد که برخی از خواب هایی که افراد به صورت عادی پس از انجام خیرات برای فردی می بینند، در واقع، به نوعی تصویرسازی ضمیر ناخود آگاه آن ها بوده و چیزی را در خواب می بینند که توقع دیدن آن را داشته اند.
6. به هر حال، همان گونه که بیان شد، بر فرض خواب بودن فرد متوفا نیز ثواب و پاداش های دیگران به او می رسد و نزد حداوند محفوظ می باشد؛ اما نکته ای که نباید از آن غافل شد، تأثیری است که انجام این خیرات در زندگی و سرنوشت خود فرد خیّر ایجاد می نماید که باز هم بنا بر فرض عدم درک متوفا، انجام این عمل را مطلوب می نماید. به همین دلیل، در روایات بیان شده که هر عبادتی را که انسان از طرف فرد دیگری انجام دهد، معادل همان ثواب و بلکه بیش تر از آن را برای خود او ثبت می نمایند. (6)

پی نوشت ها:
1. حجر (15)، آیه 99.
2. علامه مجلسی، بحار الانوار، ج 66، ص 232، مؤسسة الوفاء، بیروت، 1404ق.
3. اسراء (17)، آیه 15.
4. زلزال (99)، آیه 6 - 8.
5. بحار الانوار، همان، ج 6، ص 203.
6. همان، ج 85، ص 306.