لغت "شهید"

با سلام و آرزوي قبولي طاعات و عبادات شما و سپاس از ارتباط تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
كلمه شهيد و مشتقات آن در قرآن به معناي شهود و گواه بسيار استفاده شده است.
شهداء در فرهنگ قرآن شاهدان اعمالند، نه كشته‏شدگان در جبهه‏هاي جنگ. مقام‏شهادت مقامي رفيع است؛ زيرا شهادت شاهدان در قيامت، مستلزم مشاهده ‏و تحمل‏صحنهٴ عمل در دنياست. پس آنان چه در بيداري و چه در خواب درحال‏ شهودند؛ زيرا قيامت كه ظرف اداي شهادت است بايد مسبوق به تحمّل آن باشد.(1) همانطوري كه علامه طباطبايي هم نظرش بر اين است كه هيچ دليلي از ظاهر كتاب بر اين معنا نداريم. بلكه ظاهر اين است كه مراد از شهداء، گواهان اعمال مي باشد.(2)
البته طبق نظر برخي كلمه شهيد بمعنى كشته شدن در راه خدا هم آمده است. گرچه اين مساله اختلافي است:
وَ مَن يُطِعِ اللَّهَ وَ الرَّسُولَ فَأُوْلَئكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيهِْم مِّنَ النَّبِيِّنَ وَ الصِّدِّيقِينَ وَ الشهَُّدَاءِ وَ الصَّالِحِينَ َو حَسُنَ أُوْلَئكَ رَفِيق: (3) و كسى كه خدا و پيامبر را اطاعت كند، (در روز رستاخيز،) همنشين كسانى خواهد بود كه خدا، نعمت خود را بر آنان تمام كرده از پيامبران و صدّيقان و شهدا و صالحان و آنها رفيقهاى خوبى هستند!
آيت ا...مكارم شيرازي لغت شهداء را در اين آيه به مجاهدين در راه حق كه كشته شده اند معنا كرده اند. (4)
البته در قرآن قتل فى سبيل اللّه به معني شهادت در جنگ بكار رفته است: وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً؛ (5) (اى پيامبر!) هرگز گمان مبر كسانى كه در راه خدا كشته شدند، مردگانند! بلكه آنان زنده‏اند، و نزد پروردگارشان روزى داده مى‏شوند.
خلاصه آن كه شهيد در قرآن و روايات اسلامي ما به چند گروه اطلاق شده است:
1 - كشته شدن در جنگ: كشته شدن در معركه جنگ در راه خدا است كه احكام خاص در فقه اسلامي دارد، از جمله عدم نياز شهيد به غسل و كفن، بلكه با همان لباس خونين دفن مي‏شود.
2 - مردن يا كشته شدن در غير جنگ: در روايات اسلامي آمده است كه چند گروه شهيد از دنيا مي‏روند:
- پيامبر گرامي (ص) مي فرمايد: كسي كه در طريق تحصيل علم از دنيا برود، شهيد مرده است.(6)
- حضرت علي (ع) مي‏فرمايد: كسي كه در بستر از دنيا رود، اما معرفت حق پروردگار و معرفت واقعي پيامبر (ص) او و اهل بيتش (ع) را داشته باشد، شهيد از دنيا رفته است.(7)
3- شهود و گواه: اما اين معناي سوم در قرآن زياد استعمال شده است كه همان گواهي و شهادت دادن و ناظر بودن است كه دقت در آيات نشان مي دهد كه شهود جمع شاهد بمعنى حاضر و بيننده و اشهاد جمع شاهد بمعنى شهادت كننده است. مثل: وَ هُمْ عَلى‏ ما يَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِينَ شُهُودٌ؛ (8) و آنچه را با مؤمنان انجام مى‏دادند (با خونسردى و قساوت) تماشا مى‏كردند!
اما چرا به كشته شده در راه خدا هم شهيد ( شاهد و گواه ) اطلاق مي شود عرض مي كنيم:
ابن اثير در نهايه گفته است چون خدا و ملائكه شهادت دارند كه او اهل بهشت است.
و شهيد ثانى در شرح لمعه گفته است: علت اين تسميه آنست كه او براى بهشت و غفران گواهى داده شده است و يا چون شهيدان راه حق روز قيامت شاهد بر اعمال مردم‏اند شهيد گفته شده است.(9)
در پاسخ به پرسش شما هم عرض مي كنيم كه شهيد مجاهد كه همان كشته شدگان در راه خدا به آنها گفته مي شود در واقع شاهد و گواه بر اعمال مردم هستند همانطور كه شهيد ثاني هم گفته است و شاهد و شهادت دهنده در كارها يعني شاهد و ناظر و گواهي دادن است. لذا در معني با هم نزديك و يكي هستند.
پي نوشت ها:
1. علامه جوادي آملي، تفسير تسنيم، سال 1381ش، ناشر مركز نشر اسراء، چاپ سوم، ج1، ص 59.
2. علامه طباطبايي، الميزان، ترجمه موسوى همدانى سيد محمد باقر، ناشر دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسين حوزه علميه قم، سال چاپ 1374 ش، نوبت پنجم، ج4، ص 102.
3. بقره (2) آيه 69.
4.مكارم شيرازى ناصر، تفسير نمونه، ناشر دار الكتب الإسلامي، چاپ: تهران، سال چاپ 1374 ق، نوبت چاپ اول، ج‏3، ص 461.
5. آل عمران ( 3) آيه 169.
6. شيخ عباس قمي، سفينةالبحار، ج1، ماده «شهيد»، ص 720 چاپ قديم.
7. سيدرضي، نهج البلاغه، ترجمه دشتي، ناشر موسسه انتشارات مشهور، نوبت نهم، سال1380ش، خطبه 19.
8. بروج ( 85) آيه 7.
9. علي اكبر قرشي،قاموس قرآن، ناشر دار الكتب الإسلامية، چاپ تهران، سال 1371 ش، نوبت ششم، ج4 ، ص 74 به بعد( ذيل شهد).
موفق باشید.