اعتقادی

پرسش: اعتقادي
با سلام 1-در كجاي قرآن نامي از خمس برده شده است؟

پاسخ: با سلام و آرزوي قبولي طاعات و عبادات شما و سپاس از ارتباط تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
قرآن فقط در آيه 41 سوره انفال به مساله خمس اشاره كرده كه به شرح زير است:
وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْ‏ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبى‏ وَ الْيَتامى‏ وَ الْمَساكِينِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ ؛ وبدانيد هر گونه غنيمتى به شما رسد خمس آن براى خدا و براى پيامبر و براى ذى القربى و يتيمان و مسكينان و واماندگان در راه است.
مطابق اين آيه خمس بر غنيمت قرار داده شده است. درست است كه اين آيه در ضمن آيات جنگ و قتال مي باشد و غنيمت جنگي از مصداق هاي قطعي غنيمت است، ولي سوال اساسي اين است كه لفظ"غُنم= غنيمت" كه در آيه آمده است. آيا فقط به غنايم جنگي گفته مي شود يا دايره اين موضوع فراتر است.
عالمان لغت شناس تصريح كرده اند كه غنم و غنيمت بسيار فراتر از غنايم جنگي است.
در لسان العرب آمده:
الغنم الفوز بالشى‏ء من غير مشقة و الغنم، الغنيمة و المغنم الفي‏ء و فى الحديث الرهن لمن رهنه له غنمه و عليه غرمه، غنمه زيادته و نمائه و فاضل قيمته و غنم الشي‏ء فاز به
"غنم"به دست آوردن چيزى بدون مشقت است و غنم و غنيمت و مغنم به معنى فى‏ء است (فى‏ء را نيز در لغت به معنى چيزهايى كه بدون زحمت به انسان مى‏رسد ذكر كرده‏اند). در حديث وارد شده كه گروگان در اختيار كسى است كه آن را به گرو گرفته، غنيمت و منافعش براى اوست و غرامت و زيانش نيز متوجه اوست و نيز غنم به معنى زيادى و نمو و اضافه قيمت است، و فلان چيز را به غنيمت گرفت يعنى به او دست‏رسى پيدا كرد.(1)
در تاج العروس مى‏خوانيم:
الغنم الفوز بالشي‏ء بلا مشقه؛غنيمت آن است كه انسان بدون زحمت به چيزى دست يابد.(2)
در كتاب مفردات راغب مى‏خوانيم: غنيمت از ريشه "غنم" به معنى گوسفند گرفته شده سپس در هر چيزى كه انسان از دشمن و يا غير دشمن به دست مى‏آورد، به كار رفته است.(3)
در استعمالات معمولى نيز غنيمت در برابر غرامت ذكر مى‏شود، همان طور كه معنى غرامت معنى وسيعى است و هر گونه زيان را شامل مى‏شود غنيمت نيز معنى وسيعى دارد و به هر گونه در آمد قابل ملاحظه گفته مى‏شود.
مفسران اهل سنت نيز صريحا اعتراف كرده‏اند كه غنيمت در اصل و لغت معنى وسيعى دارد و شامل غنائم جنگى و غير آن و به طور كلى هر چيزى كه انسان به دون مشقت فراوان به دست آورد، مى‏شود گر چه به نظر آنان منظور از "غنمتم" در اين آيه با توجه به سياق، فقط غنايم جنگي است.(4)
بنا بر اين لفظ"غنم و غنيمت" كه موضوع حكم خمس است، از لحاظ لغوي به هيچ وجه اختصاص به غنايم جنگي ندارد و موارد ديگر از درآمدها را شامل مي شود .
با توجه به اين كه موضوع آيه"غنم" است و "غنم" اختصاص به غنيمت جنگي ندارد، شيعه بر آن است كه نمي توان به صرف قرار گرفتن آيه در سياق آيات جنگ و جهاد، آن را مختص غنيمت جنگي شمرد و بايد براي درك اختصاص حكم به غنيمت جنگي يا شامل بودن حكم بر ديگر درآمد ها و نوع مصرف و ديگر قيود و شرايط حكم، به محضر پيامبر و جانشينان معصوم ايشان كه از جانب خدا به تبيين و تفسير و تعليم قرآن گمارده شده اند، مراجعه كرد و تفصيل را از آنان جويا شد و با توجه به روايات فراوان رسيده از پيامبر و اهل بيت، خمس را علاوه بر غنايم بر درآمد هاي ديگري هم واجب مي داند؛ ولي اهل سنت فقط با استناد به سياق آيه و به جهت واقع شدن آن در ضمن آيات جهاد اين حكم را مختص غنيمت جنگي مي شمارد.
پي نوشت ها:
1. لسان العرب، ج12، ص445.
2. تاج العروس، زبيدي، ج17، ص527.
3. مفردات، ص615.
4. تفسير قرطبي، ج4، ص 2840؛ تفسيرفخر رازى، ج 15، ص 164؛ تفسير المنار، ج10، ص 3- 7 ؛ تفسير روح المعانى، ج 10، ص 2.
پرسش: اعتقادي

2-چرا ما شيعه ها نماز پنج وعده اي كه خود حضرت علي(ع) در پنج وعده مي‌خواندند را در سه وعده مي‌خوانيم؟
پاسخ: با سلام و آرزوي قبولي طاعات و عبادات شما و سپاس از ارتباط تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
با هم يا جدا خواندن نماز ظهر و عصر و مغرب و عشاء يكي از اختلافات شكلي در نحوه انجام نماز بين شيعه و سني است كه شيعيان معمولا اين دو نماز را با هم مي خوانند و اهل سنت معمولا جداي از هم؛ در واقع به طور معمول شيعيان نمازهاي پنجگانه خود را در سه نوبت مي خوانند و اهل سنت در پنج نوبت و در هر حال هر دو عمل صحيح است؛ ما نيز همانند اهل سنت معتقديم كه جدا خواندن نمازهاي فريضه در پنج نوبت عملي بهتر و مطابق سنت پيامبر و امامان است، اما نبايد از ياد برد كه اين امر به معناي ضرورت و لزوم اين عمل نيست.
به عبارت روشن تر از نظر شيعه با هم خواندن نماز ظهر و عصر و مغرب و عشاء امري جايز و مستحب - و نه لازم - است و منشا اصلي عملكرد فقهي شيعيان همين منابع روايي قطعي است كه براي شيعيان معتبر است و خود امامان معصوم كه پيشواي ما در انجام امور ديني هستند اين گونه نماز خواندن را تجويز نموده اند، در عين حال اگر فردي امكان و تمايل به جدا خواندن نمازها داشت. بسيار خوب است كه چنين كند همان گونه كه در برخي مساجد شيعه همين گونه عمل مي شود.
در عين حال مستندات نقلي نشان مي دهد كه جمع بين ظهر و عصر و مغرب و عشا هم در منابع شيعه و هم در روايات اهل سنت آمده است و پيامبر خود نيز در مواردي بدون هيچ ضرورتي نمازها را با هم خوانده است؛ براي نمونه به چند روايت شيعه و سني در اين باره اشاره مي‏كنيم:
روايات شيعه:
عبدالله بن سنان از حضرت امام صادق(ع) نقل كرده: پيامبر بدون اين كه عذري در كار باشد، ظهر و عصر و نيز مغرب و عشا را با يك اذان و دو اقامه خواند.(1)
اسحاق بن عمار از امام صادق(ع) نقل مي‏كند: پيامبر بدون اين كه عذري در كار باشد، ظهر و عصر را در يك جا خواند. عمر به آن حضرت گفت: آيا در نماز حكم تازه‏اي پيدا شده؟ پيامبر گفت: نه حكم تازه‏اي در باره نماز نيامده، ولي خواستم كار را بر امت خودم راحت‌تر كنم.(2)
عبدالملك قمي مي‏گويد: به امام صادق(ع) گفتم: مي‏توانم بين دو نماز را بدون اين كه عذري داشته باشم، جمع بكنم؟ امام در جواب فرمودند: پيامبر اين كار را انجام داد و خواست كه امت را در آسايش و راحتي قرار دهد.(3)
روايات اهل سنت:
جابر بن زيد از ابن عباس نقل كرده كه پيامبر هفت ركعت مغرب و عشا را با هم خواند و هشت ركعت ظهر و عصر را با هم خواند و حضرت در مدينه بود.(4)
ابن عباس مي‏گويد: پيامبر اسلام در مدينه، بين ظهر و عصر و بين مغرب و عشا را جمع مي‏كرد، بدون اين كه عذري در كار باشد.(5)
سعيد بن جبير از ابن عباس نقل مي‏كند: رسول خدا(ص) ظهر و عصر و مغرب و عشا را با هم خواند، بدون اين كه خطر و يا سفري در كار باشد.(6)
عكرمه از ابن عباس نقل مي‏كند كه پيامبر در مدينه، بدون اين كه مسافر باشد، مغرب و عشا و نيز ظهر و عصر را با هم خواند.(7)
در نتيجه اكثر شيعيان از اين راه كار جائز و شرعي استفاده كرده و معمولا نمازهاي خود را جمع مي خوانند ، هرچند برخي شيعيان هم مقيدند كه نمازهاي خود را در پنج وقت و با فاصله بخوانند و حتي برخي مساجد شيعه اين گونه عمل مي كند كه براي افرادي كه امكان اين امر را دارند اين شيوه يقينا بهتر است ؛ اما اگر فردي با نخواندن نماز عصر احيانا ديگر نتواند نماز را به جماعت بخواند و يا احيانا نمازش قضا شود، همان جمع خواندن در اول وقت براي او بهتر است.
پي‌نوشت‌ها:
1. شيخ حر عاملي، وسائل‏الشيعه،نشر آل البيت ،1409ق، ج 3، ص 160، باب 32، ح1.
2 . همان، ص 161، ح 2.
3. همان، ح3.
4. صحيح بخاري، دار ابن كثير و اليمامه، دمشق و بيروت 1414، ج 1، ص 201، باب تأخيرالظهر الي العصر، ح 518.
5. صحيح سنن نسائي، باب الجمع بين الصلوتين في الحضر، بي جا، بي تا، ج 1، ص 200، ح 601.
6. صحيح مسلم، باب الجمع بين الصلوتين في­الحضر، دار احياء التراث العربي، 1374ق، بيروت، ج 1، ص 489، ح 49.
7. مسند احمد بن حنبل، چاپ شده در ضمن «موسوعه­السنه» الكتب السته و شروح‏ها، بي جا، بي تا، ح 1، ص 221، س 27.

موفق باشید.