آیا حصر زکات به 9 چیز صحیح است؟

پرسش: آيا حصر زكات به 9 چيز صحيح است؟
درمقاله اي ( در آدرسي كه درانتها آورده ام ) مطالبي خواندم كه باعث شد در مورد حصر زكات به 9 چيز دچار ترديد شوم. در آن مقاله به بررسي تعارض ميان روايات پرداخته و بعد راهكارهايي را براي جمع بين روايات مطرح نموده است. يكي از راه هاي مطرح شده اين است:
راه پنجم: روايات دسته سوم، يعنى رواياتى كه ظاهر آنها بر وجوب زكات در بيش از نه چيز دلالت دارد، بر روايات معارض ترجيح داده شود، زيرا همان گونه كه پيش ترگفتيم، علاوه بر آنكه تعداد اين روايات بيشتر است، مفاد آن با عمومات قرآنى، مثل «خذ من اموالهم صدقة» و «انفقوا من طيبات ما كسبتم» موافق تر است.
بنده تخصصي در زمينه ي علوم ديني و حديثي ندارم و به همين خاطر به صحت برداشت خودم اطمينان ندارم. متشكر مي شوم اگر مرا راهنمايي كنيد.
موارد ديگري هم هستند كه ذهن مرا مشغول كرده اند. هرچند به اشكالات وارده اطمينان ندارم. ولي به لحاظ تعداد آن قدر هستند كه در من شك ايجاد كرده اند بطوري كه اكنون فكر مي كنم زكات هم همچون نماز برهمگان ( هركسي كه مالي دارد) واجب است و حصرآن به 9 چيز صرفا بخاطر شرايط زمان پيامبر(ص) و خاندان بزرگوار ايشان بوده است.

پاسخ: با سلام و آرزوي قبولي طاعات و عبادات شما و سپاس از ارتباط تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
جداي از بحث هاي كار شناسي در مورد زكات و واژه هاي مربوط به آن كه نيازي به پرداختن به آن نيست، اين مقدار قدر متيقن و حتمي است كه زكات در زمان تمام امامان سلام الله عليهم اجمعين، بر نه چيز معروف وضع شده است، البته بنا بر نقل امام باقرو امام صادق سلام الله عليهما، امير مؤمنان سلام الله عليه، بر اسب ها زكات مقرر فرمود. (1) بيشتر فقها اين مورد (زكات بر اسب) را بر زكات مستحبي حمل كرده اند، نه بر زكات واجب.(2)
با توجه به اين كه متعلق زكات كالا هاي اساسي است و در امور مهم حياتي بايد مصرف شود، معلوم مي شود كه زكات بر اقلامي وضع شده كه همواره مورد نياز بشر است و انسان هيچ گاه از آن بي نياز نمي شود و هم اكنون نيز در زندگي بشر نقش بنيادين دارد و انسان هيچ گاه از آن اقلام بي نياز نمي شود گرچه ممكن است كه بر اثر زندگي ماشيني امروزي، بسياري از مردم در آمدشان غير از چيز هايي است كه متعلق زكات است؛ ولي بالاخره با آن نعمت ها سر و كار دارند و از آن ها تغذيه مي كنند، در نتيجه ارتباطي با شرايط و اوضاع زمان و مكان ندارد.
آيا دليلي براي حصر زكات وجود دارد؟
در منابع ديني در باره فلسفه حصر زكات در موارد معين، مطلبي بيان نشده است.
گرچه بر اساس نظر معروف، متعلق زكات همان موارد نه گانه است است و اسب نيز به نحوي متعلق زكات مي باشد، ولي برخي از علماي معاصر متعلقات زكات را توسعه دادند و نوشته اند:
بنا بر احتياط، زكات سلت كه دانه اي است به نرمي گندم و خاصيت جو را دارد و علس كه شبيه گندم است و نيز زكات برنج و ذرت و ساير حبوبات مطابق شرايط و نصاب گندم و جو پرداخت شود، بلكه شايد بتوان گفت كه موضوع زكات وسيع تر از موارد مذكور است و حاكم اسلامي با در نظر گرفتن كمبود اقتصادي و نيز ثروت و در آمد عمومي بر حسب نياز، زكات را در اموال مردم قرار مي دهد. (4)
گفتني است كه غير از اقلام كشاورزي ياد شده در برخي از اقلام ديگر نيز زكات به طور استحبابي مطرح است.(2) امام خميني، تحرير الوسيله، نشر موسسه امام خميني 1378 ش، ج1؛ كتاب الزكات، القول فيما تجب فيه الزكاه و ما تستحب، مسأله 1، ص 297.
ولي اين اصل كلي كه متعلق زكات بر ارزاق عمومي كه نقش بنيادين در زندگي انسان دارد، همچنان مطرح است. والله اعلم
علت وجوب زكات چيست؟
لازم به ذكر است كه علت وجوب زكات در واقع تزكيه و پاك شدن و افزايش رزق و روزي مومنين مي باشد، به همين دليل حضرت فاطمه سلام الله عليها فرمود"فَجَعَلَ اللَّهُ الزَّكاةَ تَزْكيَةً لِلنَّفْسِ وَ نِماءً فِي الرِّزْقِ" (3) پس خداي بزرگ زكات را براي تزكيه نفس و افزايش روزي، قرار داده.
و مواردي كه متعلق زكات است، جزء رزق و روزي ها و نعمت هاي اساسي بشر مي باشد كه حيات انسان ها بدان وابسته است،اما ساير اموال كه امروزه بشر در اختيار دارد و در آينده ممكن است بيشتر شود، چنين نقشي در زندگي انسان ندارد، گرچه جزء نعمت هاي ارزش مندي است.
پي نوشت ها:
1. شيخ حرّ عاملي، وسايل الشيعه، لبنان، بيروت،انتشارات دار الاحياء التراث العربي، سال 1412 ه ق ج6، ص51، ح1.
2. نجفي محمد حسن، جواهر الكلام، تهران، انتشارات اسلاميه، سال 1392 ه ق، ج15، ص74.
3. حسيني سيد عزّ الدين، حكمت فاطمي،قم،انتشارات بوستان كتاب دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم، سال 1388ه ش، ص 167.
4. منتظري حسين علي، رساله توضيح المسايل، قم، انتشارات سرايي، سال 1387 ه ش، ص309.
پرسش: گفته مي شود كه " در قرآن كريم واژه زكات به همراه مشتقاتش 59 مرتبه در 29 سوره و 56 آيه به كار رفته، كه 27 مورد در كنار نماز آمده است." پس آيا نمي توان گفت چون نماز برهمگان واجب است، پس زكات نيز چنين است؟

پاسخ: با سلام و آرزوي قبولي طاعات و عبادات شما و سپاس از ارتباط تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
در ابتدا مي توان گفت:
زكات دو نوع است، زكات اصطلاحي و زكات عمومي كه زكات اصطلاحي فقط شامل اموال خاصي مي شود كه به حد نصاب شرعي برسد، پس در اين صورت شامل فقط افرادي مي شود كه در همان محدوده قادر به پرداخت زكات اند و مستطيع مي شوند،اما در باره زكات عمومي كه مطلق صدقه و خيرات است، به اين نوع زكات در قرآن روايات هم به آن اشاره شد، به نوعي شامل همه افراد مي شود، علاوه از اين كه نام زكات بدون فاصله همراه با نماز در قرآن آمده است، به معناي اهميت فوق العاده آن مي باشد.
در اسلام مساله زكات از اهميت خاصى برخوردار است، تا آنجا كه در رديف مهم ترين عبادات قرار گرفته و در بسيارى از موارد با نماز ذكر شده، و حتى شرط قبولى نماز شمرده شده است.(1)
مقصود از زكاتي كه در قرآن آمده همان مطلق انفاق است كه شامل همه افراد مي شود.
در بعضي از تفاسير نوشته شده است:
زكات در آيات قرآن، به معناي مطلق انفاق مي باشد و حتي شامل موارد انفاق هاي مستحبي نيز مي شود، به خصوص، آياتي كه در مكه نازل شده است، انفاقات مستحبي را بيان مي كند؛ زيرا در مكه وجوب زكات مطرح نبوده است. (2) هم چنين بعضي از آياتي كه در مدينه مسئله زكات را مطرح نموده است، منظور از آن، زكات مستحبي است و نه واجب؛ چنان كه در آيه ولايت، مراد از زكات، انفاق مستحبي است. (3)
زكات در روايات نيز، به معناي مطلق انفاق است.
اما در روايات به اين نكته بر مي خوريم كه هر چيزي زكاتي دارد به معناي مطلق صدقه است نه به معناي زكات اصطلاحي نعمتي را كه خداي متعال به ما داده است، كفرانش نكنيم. به همين دليل، تصورعمومي بودن زكات چون نماز از اين باب است.
رسول خدا صلوات الله عليه فرمود"زَكَاةُ الْعِلْمِ تَعْلِيمُهُ مَنْ لَا يَعْلَمُه"‏(4) ؛ زكات علم تعليم علم به افراد جاهل است.
مولاي متقيان سلام الله عليه فرمود:
"زَكَاةُ الْبَدَنِ الصِّيَامُ"(5) ؛ زكات بدن، روزه گرفتن آن است(كه با گرفتن روزه، بدن در مقابل بيماري هاي احتمالي بيمه مي شود.)
در عين حال، در بيان فقها آمده است كه زكات در صورتي واجب مي شود كه مال به مقدار نصاب برسد و مالك آن، بالغ و عاقل و آزاد باشد و بتواند در آن مال تصرف كند. (6)
از اين بيان متوجه مي شويم كه مقصود زكات اصطلاحي است كه توضيح آن گذشت. پس زكات به معناي عام آن (كه براي هر چيزي زكات است) مانند نماز عام است. اما زكات فقهي خير شامل گروه خاصي مي شود.
پي نوشت:
1. مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، انتشارات اسلاميه، سال 1374 ه ش، چاپ اول ، ج‏8، ص 12.
2. همان، ج‏ 4، ص 30 و 31.
3. مكارم شيرازي، ناصر، آيات ولايت، ص 102.
4. مجلسي محمد باقر، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، تهران،انتشارات اسلاميه، چاپ مكرر، ج‏2، ص 25.
5. همان، ج‏75 ، ص 61.
6. امام خميني، توضيح المسائل، مسئله 1855.

پرسش: با توجه به آيه 55 سوره ي مائده إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ
با توجه به آيه 55 سوره ي مائده إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ ، آيا واقعا محاسبه ي زكات و مواردي كه به آن زكات تعلق مي گيرد، اين قدر دقيق است و حساب كتاب دارد؟ مطمئناً حضرت علي (ع) درنماز به محاسبه ي زكات نپرداخت ، پس چرا خداوند انفاق ايشان را به عنوان زكات پذيرفته است؟
پاسخ: با سلام و آرزوي قبولي طاعات و عبادات شما و سپاس از ارتباط تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
و اما در پاسخ به سوال سوم و چگونگي انفاق حضرت در نماز و اين كه چرا انفاقش در قرآن زكات نام گرفت، بايد گفت زكات معنايي عام دارد به طوري كه صدقات نيز نوعي زكات محسوب مي شود كه هم شامل زكات به معناي لغوي و هم اصطلاحي است، پس اگر حضرت در نماز، انگشتر خود را در راه خدا انفاق كردند يعني در راه خداي متعال زكات يا صدقه دادند.
نوشته اند:
زكات در آيات قرآن، به معناي مطلق انفاق مي باشد و حتي شامل موارد انفاق هاي مستحبي نيز مي شود، به خصوص، آياتي كه در مكه نازل شده است، انفاقات مستحبي را بيان مي كند؛ زيرا در مكه وجوب زكات مطرح نبوده است. (1)
توضيح اين كه:
در قرآن اين واژه(زكات) هم به معناي لغوي اش كه پاك كردن و رشد و نمو دادن است، استعمال شده و هم به معناي اصطلاحي اش كه مقدار معين از مال است كه بايد به فقرا داده شود.
استعمال زكات در معناي لغوي:
"خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَكِّيهِمْ بِها"(2)
از اموال آن ها صدقه ‏اى (به عنوان زكات) بگير، تا به وسيله آن، آن ها را پاك سازى و پرورش دهى!
استعمال زكات در معناي اصطلاحي:
"وَ أَقيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ وَ ارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعينَ"(3)
نماز را به پا داريد و زكات را بپردازيد و همراه ركوع كنندگان ركوع كنيد (و نماز را با جماعت بگزاريد)!
در فقه منظور از زكات همين معناي اصطلاحي است كه در قرآن هم به اين معنا بسيار استفاده شده و واجب آن فقط به كالاهاي معيني كه در رساله ها ياد شده، تعلق مي گيرد.
زكات اصطلاحي و فقهي را "صدقه" هم ناميده اند. زيرا اين بخشش به نحو صحيح و صادقانه براي كسب رضاي خدا انجام مي شود. نشان صداقت او در ايمان است،(همان طور كه در مورد مولاي متقيان(ع) پيش آمد.)
هم چنان كه به مهريه زن نيز چون نشان صداقت مرد در علاقه به زن است، "صداق" گويند.(4)
پس معلوم شد چرا در كتاب خدا از انفاق مولاي متقيان به عنوان زكات نام برده شد.
پي نوشت ها:
1. مكارم شيرازي ناصر، تفسير نمونه، تهران، انتشارات اسلاميه، سال 1374 ه ش،چاپ اول، ج‏ 4، ص 30 و 31.
2. سوره توبه، آيه103.
3. سوره بقره، آيه43.
4. مصطفوي حسن، التحقيق في كلمات القرآن الكريم، تهران، انتشارات بنگاه ترجمه و نشر كتاب، سال 1360 ه ش، ج 6، ص217.
پرسش: باتوجه به آيه 103 سوره ي توبه خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا وَصَلِّ عَلَيْهِمْ ۖ إِنَّ صَلَاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ ۗ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ
باتوجه به آيه 103 سوره ي توبه خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا وَصَلِّ عَلَيْهِمْ ۖ إِنَّ صَلَاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ ۗ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ، آيا كساني كه موارد نه گانه شامل آنها نمي شود، بايد از تطهيرو تزكيه و درود پيامبر(ص) بي بهره بمانند؟
پاسخ: با سلام و آرزوي قبولي طاعات و عبادات شما و سپاس از ارتباط تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
بايد بگوييم هيچ گونه ملازمه و ارتباطي بين اين مسئله كه بعضي از افراد چون از دايره شمول حكم زكات بيرون اند و نمي توانند زكات بدهند، پس تطهير و تزكيه و درود پيامبر شامل حال آن ها نمي شود؛ وجود ندارد.
فقط اشاره به يكي از آيات قرآن، و در كفايت از پاسخ سوال بس كه خداي متعال در قرآن پيامبرش را رحمت و بركت براي تمام عالميان ناميده و فرموده"
وَ ما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ رَحْمَةً لِلْعالَمينَ (1)
و نفرستاديم تو را، جز آن كه مى‏خواستيم به مردم جهان رحمتى ارزانى داريم.
همان طور كه ملاحظه مي شود،شعاع دايره رحمت و بركت پيامبر(ص) آن قدر وسيع است كه وسعتش همه هستي را در بر مي گيرد و شامل همه كساني مي شود كه در جهان زندگي مي كنند و مي دانيم كه رحمت پيامبر نيز خود دايره وسيعي از هر آن چه خير است دارد و در اين دايره مي توان درود و صلوات و تطهير و تزكيه پيامبر (ص) را نسبت به همه مردم دنيا ديد.
و اما در مورد افرادي كه زكات پرداخته اند و به وظيفه ديني خود عمل كرده اند طبيعي است كه پيامبر(ص) از طرف خداي متعال در پاسخ به عمل نيك شان از آنان تقدير كرده و بر ايشان درود فرستد.
آيه مورد نظر، به معناي قدر داني از افرادي است كه حاضر شده اند حكم الهي را اجرا كرده زكات مال خود را به پيامبر خدا(ص) تقديم كنند و چنين تعبيري طبيعي است و البته درود و سلام رسول خدا(ص) فقط شامل افرادي نمي شود كه زكات مي دهند، بلكه تمام بندگان خدا مي توانند با عمل نيك خود مشمول صلوات و دعاي رسول خدا بشوند.
همان طور كه اشاره شد پيامبر(ص) رحمت و بركتي براي تمام موجودات است علاوه بر اين، با مراجعه به دعا ها و زيارت هاي صادره از معصومين سلام الله عليهم اجمعين، مخصوصا زيارت شريفه جامعه كبيره، خواهيم دريافت كه اولياي الهي برترين واسطه هاي خير و منشأ سلام و درود براي تمام اهل زمين اند.
پي نوشت:
1. سوره انبياء، آيه 107.

پرسشگر گرامي
به دليل رعايت مقرارات پاسخ گويي در چهار چوب تعريف شده مركز ملي پاسخگويي، چون سوال شما بعد از اجراي تفكيك به هفت سوال تبديل شد، به همين جهت فقط به چهار سوال از ميان هفت سوال شما پاسخ داده مي شود. شما مي توانيد در نامه بعدي بقيه سوالات را براي پاسخگويي ارسال نماييد.

موفق باشید.