خلقت

با سلام و آرزوي قبولي طاعات و عبادات شما و سپاس از ارتباط تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
سوالات شمار بسيار مبهم و كلي است و لذا پاسخي كلي ارائه مي نماييم و در صورت مغايرت با درخواست شما مي توانيد سوال خود را به صورت واضح و روشن براي ما ارسال كنيد تا پاسخ متناسب ارائه گردد.
مفسران و صاحب نظران محترم در مورد مراحل خلقت آسمانها و زمين بياناتي دارند كه جمع بندي آنها به اين صورت است:
1. آنچه كه از آيات قرآن برمى‏آيد خلقت آسمانها و زمين و آنچه بين آنهاست در شش مرحله (يوم) صورت گرفته است چنانكه خداوند متعال فرموده: «إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ في‏ سِتَّةِ أَيَّام...»(1) «پروردگار شما، خداوندى است كه آسمانها و زمين را در شش روز [شش دوران‏] آفريد.»
در دو مرحله آفرينش آسمانها (از دخان تا سبع سموات) انجام پذيرفته است.
در دو مرحله خلقت زمين صورت گرفته است.
در دو مرحله بعدى آنچه ما بين زمين و آسمان است (كوهها، ارزاق، معادن ...)
قرآن در اين مورد اشاراتى كلى كرده و وارد جزئيات و تعيين زمان دوره‏ها و نوع خاص تحوّلات آن نشده است.
2. تعيين دوره‏ها و مراحل نسبت به چيزهاى تدريجى امكان‏پذير است و تعيين مراحل و دوره‏ها امرى اعتبارى و نسبى است. و لذا گاهى در يك موضوع ثابت (مثل رشد علم بشر يا پيدايش و تطور هنر ...) تقسيم‏بندى‏ها و مراحل متفاوتى ذكر مى‏شود كه هر كدام از زاويه خاصى به موضوع مى‏نگرد.
گاهى همه اين مراحل و تقسيم‏بندى‏ها صحيح و لازم است. و زواياى پنهان موضوع را روشن مى‏كند.
در مورد مراحل خلقت نيز اين مطلب صادق است. يعنى ممكن است دوران‏هاى خلقت آسمانها و زمين را از منظرها و حيثيت‏هاى مختلف، تقسيم‏بندى‏هاى متفاوتى كرد و ريشه همه اختلافات در نظريه‏هاى علمى مراحل آفرينش جهان همين مطلب است.
گاهى تقسيم‏بندى بر اساس گاز- مايع- جامد صورت مى‏گيرد.
گاهى تقسيم‏بندى بر اساس كرات آسمانى- زمين- انسان صورت مى‏گيرد.
گاهى تقسيم‏بندى بر اساس موجودات بى‏جان و جاندار صورت مى‏گيرد.
پس اشكالى ندارد كه علوم كيهان‏شناسى و زمين‏شناسى و زيست‏شناسى مراحل‏خلقت را به گونه‏اى متفاوت با قرآن يا كتاب مقدس تقسيم كرده باشد. و لازم نيست كه اين مراحل هميشه با هم انطباق داشته باشد. و تفاوت تقسيم‏بندى‏ها از لحاظ طول دوره‏ها يا نوع دوره‏ها مستلزم تعارض علم و دين نيست. چون هر كدام از اين تقسيم‏بندى‏ها از ديدگاه خاصى صورت گرفته و ممكن است در جاى خود صحيح و لازم باشد.(2)
اما در خصوص خلقت انسان بايد بگوييم كه قرآن بحث فشرده‏اى در زمينه خلقت انسان دارد كه تقريبا به طور سر بسته و اجمالى، از آن گذشته است. چرا كه منظور اصلى مسائل تربيتى بوده است. قرآن يك كتاب علوم طبيعى نيست، بلكه يك كتاب انسان سازى است بنابراين نبايد انتظار داشت كه جزئيات اين علوم از قبيل مسائل مربوط به تكامل، تشريح، جنين‏شناسى، گياه‏شناسى و مانند آن در قرآن مطرح شود.
خداوند متعال در قرآن كريم در خصوص مراحل خلقت انسان مي فرمايد:«يَأَيُّهَا النَّاسُ إِن كُنتُمْ فىِ رَيْبٍ مِّنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكمُ مِّن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُّطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِن مُّضْغَةٍ مخُّلَّقَةٍ وَ غَيرْمخُلقَةٍ لِّنُبَينِ‏َّ لَكُمْ وَ نُقِرُّ فىِ الْأَرْحَامِ مَا نَشَاءُ إِلىَ أَجَلٍ مُّسَمًّى ثمُ‏َّ نخُرِجُكُمْ طِفْلًا ...»(3) « اى مردم! اگر در رستاخيز شك داريد، (به اين نكته توجّه كنيد كه:) ما شما را از خاك آفريديم، سپس از نطفه، و بعد از خون بسته شده، سپس از «مضغه» [چيزى شبيه گوشت جويده شده‏]، كه بعضى داراى شكل و خلقت است و بعضى بدون شكل تا براى شما روشن سازيم (كه بر هر چيز قادريم)! و جنين‏هايى را كه بخواهيم تا مدّت معيّنى در رحم (مادران) قرار مى‏دهيم (و آنچه را بخواهيم ساقط مى‏كنيم) بعد شما را بصورت طفل بيرون مى‏آوريم.»
اما در خصوص مسئله حيات بايد بگوييم كه يكى از مسايلى كه هميشه فكر بشر را به خود مشغول كرده است. مسأله حيات و چگونگى پيدايش آن در زمين بوده است. در اين مورد متخصصان و صاحب‏نظران علوم، اظهار نظرهايى كرده‏اند و قرآن كريم نيز در برخى آيات به اين مطلب اشاره كرده است كه به دليل انطباق آن با نظريات علمى، برخى اين مطلب را از معجزات علمى قرآن دانسته‏اند. در اينجا به صورت اجمالي بايد بگوييم كه خداوند متعال در قرآن كريم مي فرمايد:«وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْ‏ءٍ حَي»(4) « هر چيز زنده‏اى را از آب قرار داديم»
در مورد پيدايش همه موجودات زنده از آب كه در ذيل آيه فوق به آن اشاره شده دو تفسير مشهور است:
1- حيات همه موجودات زنده- اعم از گياهان و حيوانات- به آب بستگى دارد.
ديگر اينكه" ماء" در اينجا اشاره به آب نطفه است كه موجودات زنده معمولا از آن به وجود مى‏آيند.
جالب اينكه دانشمندان امروز معتقدند كه نخستين جوانه حيات در اعماق درياها پيدا شده است، به همين دليل آغاز حيات و زندگى را از آب مى‏دانند، و اگر قرآن آفرينش انسان را از خاك مى‏شمرد، نبايد فراموش كنيم منظور از خاك همان طين (گل) است كه تركيبى است از آب و خاك.
اين موضوع نيز قابل توجه است كه طبق تحقيقات دانشمندان قسمت عمده بدن انسان و بسيارى از حيوانات را آب تشكيل مى‏دهد (در حدود هفتاد درصد!)(5)
پي نوشت ها:
1. اعراف(7) آيه 54.
2. ر.ك: رضائى اصفهانى، محمد على، پژوهشى در اعجاز علمى قرآن، رشت، كتاب مبين، 1381ش، ص 119.
3. حج(22) آيه 5.
4. انبياء(21) آيه 30.
5. آيت الله مكارم شيرازى، تفسير نمونه، تهران، دار الكتب الإسلامية، 1374ش، ج‏13، ص 396.
موفق باشید.