فلسفه علم

با سلام و آرزوي قبولي طاعات و عبادات شما و سپاس از ارتباط تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
دوست بزگوار به نظر مي رسد در مورد مطلبي كه از استاد شهيد مطهري مطالعه فرموديد دچار سوء تفاهم شديد، استاد مطهري در جائي كه شما مطالعه فرموديد در مورد امكان شناخت بحث مي كنند و براي اثبات اين مطلب كه هم در عالم واقعيتهائي وجود دارد و هم اين واقعيتها قابل شناخت مي باشند، ابتدا نظرات مختلف خصوصا نظرات كساني كه يا از اصل منكر وجود واقعيتي در عالم هستند و يا امكان شناخت آن را به كلي نفي مي كنند در اين زمينه بررسي مي كنند و نقد مي نمايند.
بيان نظر راسل در همين راستا مي باشد، اگر اندكي به قبل و بعد كلام استاد توجه نمائيد متوجه مي شويد كه ايشان در مقام نقد راسل و هم فكران او مي باشد و الا هرگز استاد ارزش علوم تجربي را در شناخت محسوسات و در قلمرو ادراكي آنها منكر نشده و نمي شوند لطفا به متن استاد دقت فرمائيد:
«ما فعلا داريم روى نظريه كسانى بحث مى‏كنيم كه قائل به شناخت هستند، اما كسانى كه اساساً مى‏گويند شناختى در عالم نيست فعلا با آنها بحثى نداريم. آنها ارزش نظرى شناخت را منكرند؛ مى‏گويند اصلا همه شناختهاى ما فقط ارزش عملى و فنى دارد. راسل هم در كتاب جهان بينى علمى به همين مطلب اشاره مى‏كند. مى‏گويد از شگفتيهاى علم در زمان ما يكى همين است كه روز به روز بر ارزش فنى و عملى علم افزوده مى‏شود و روز به روز از اعتبار و ارزش علم از جنبه نظرى و از جنبه اينكه آنچه كه علم ارائه مى‏دهد همان كشف واقعيت است كاسته مى‏شود، به طورى كه الآن از نظر علم حتى اين مسأله كه دنياى خارج وجود دارد قابل ترديد است. اينها درباره اين مسأله كه دنياى خارج وجود دارد يا نه، چه مى‏گويند؟ آنجا كه روى كرسى فلسفه‏شان نشسته‏اند. چه مى‏گويند؟ مى‏گويند احتمالا دنياى خارج وجود دارد. خود آقاى راسل هم كه روى كرسى فلسفه نشسته است مى‏گويد احتمالا دنياى خارجى وجود دارد. اينها همه به خاطر بى‏ارزش دانستن حس نزد آنهاست.»(1)
استاد مطهري در موارد مختلف ارزش علوم مختلف خصوصا علوم تجربي را در جايگاه خود مورد تاييد قرار داده اند.(2) و به واقعي بودن ادراكات انسان از حقائق پيرامون خود سخن گفته اند، البته قطعا در مقام مقايسه بين منافع و نتايج علومي كه صرفا متكي بر حس مي باشند با علومي كه متكي بر عقل و خرد مي باشند و در نگام ارزش گذاري علمي تفاوت وجود دارد ولي تفاوت در ارزش گذاري به معناي نفي حقيقت ساير علوم و نفي تكنولوژي حاصل شده از پيشرفت ساير علوم نمي باشد. البته اين تفاوت گذاري بين علوم عقلي و علوم تجربي در مقابل كساني مطرح مي شود كه به صورت افراطي علم را منحصر در علوم تجربي و معرفت را صرفا از طريق ادراكات حسي و در علوم تجربي انسان منحصر مي دانند. (3)
علوم تجربي نظير شيمي و فيزيك كه با تكيه بر قواعد و قوانين ثابت علمي و تجربي اثبات مي شوند به همان ميزان كه صحت و درستي انها با قواعد و قوانين علمي ثابت مي شود ارزش معرفتي مي يابند و واقعيت را نشان مي دهند ،اگر چه امكان خطا در برخي حواس انسان و يا ناقص بودن كشفيات علمي او وجود دارد، ولي اين نقصان ،با زميمه شدن درك عقل و خرد انسان در ارزيابي و خطا سنجي ادراكات بشري تا حد زيادي از بين رفته و لذا نمي تواند ارزش ذاتي علم و واقع نمائي كلي آن را از بين ببرد.
در انتها ذكر اين نكته خالي از لطف نيست كه در مطالعه آثار استاد مطهري بايد مورد توجه قرار گيرد، با توجه به سسلسله وار بودن و يا مقدماتي بودن برخي از مباحث نسبت به مباحث ديگر، فهم و درك برخي از آثار ايشان خصوصا آثار فلسفي منوط به فهم مقدمات بيان شده در ديگر آثار ايشان و يا اشراف بر مقدمات آن بحث از قبل مي باشد. لذا مناسب است در صورتي كه تمايل داريد از آثار اين استاد بزرگوار بهره بيشتري ببريد و دچار ابهام و سردرگمي هم نشويد مطالعاتخود را با مشورت يكي از كارشناساني كه اشراف نسبي نسبت به آثار ايشان داشته و اجمالا در مباحث مطرح شده آشنائي دارند ادامه دهيد.
جهت مطالعه بيشتر در مورد معرفت شناسي علوم تجربي و جايگاه آن در معرفت ديني به منابع زير مراجعه فرمائيد:
1-علم و دين، ايان باربور «Ian barbiur»، ترجمه بهاء الدين خرمشاهي.
2-عهدين، قرآن و علم، موريس، بوكاي، ترجمه حسن حبيبي، تهران حسينيه ارشاد.
3-اسرار عقب ماندگى شرق، آيت الله ناصر مكارم شيرازى.
پي نوشت ها:
1. استادشهيد مطهرى، مجموعه ‏آثار ، نشر صدرا ،1375ش ، ج‏10، ص 268.
2. همان، ج4، ص 66.
3. همان، ج‏6، ص 912.
موفق باشید.