آيا از ديدگاه شيعه خواجه ربيع شخصيتي ممدوح است يا مذموم؟
با سلام و آرزوي قبولي طاعات و عبادات شما و سپاس از ارتباط تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
وي ربيع بن خثيم، تميمي، توري و كوفي و از تابعين مشهور است.(1)
از او در منابع اسلامي ويژگيهاي اخلاقي بسياري گزارش شده است، از جمله او را اهل زهد، وعظ، تهجد و ذكر ياد كردهاند، از اين رو عدهاي از صاحب نظران او را عارف و زاهد برجسته دانستهاند و از پارسايي او حكايتها نقل كردهاند. گفتهاند: او در منزل خود قبري كنده بود، و هرگاه در خود قساوت قلبي احساس ميكرد، به قبر داخل ميشد، و پس از مجسم كردن حالات بعد از مرگ، آيه "رب ارجعون لعليّ أعمل صالحاً فيما تركت"(2) را ميخواند و با خود ميگفت: اي ربيع! تو را باز گردانديم، اينك عمل كن!(3)
شايد بتوان گفت تمامي آراي مثبتي كه صاحبان تراجم شيعي، نظير علامه حلي، محقق اردبيلي، ميرزا محمد استرآبادي و مامقاني درباره او ابراز داشتهاند، برميگردد به عبارتي كه كشّي از عليّ بن محمد بن قتيبه نقل كرده است كه ابو محمد فضل بن شاذان در مقام پاسخ به سؤال درباره "زهاد ثمانيه" ربيع را نام ميبرد و او را از اصحاب امام علي(ع) نيز از زاهدان پرهيز كار ميداند. در مقابل شوشتري با توجه به قرايني، او را عامي مذهب دانسته و داستانهاي مبني بر تقرب او نزد علي(ع) و يا فضيلت او نزد امام رضا(ع) را مورد طعن و ايراد قرار داده است. (4) به نظر ميرسد يكي از علل ترديد برخي انديشمندان شيعي درباره ربيع آن باشد كه وي در جنگ علي(ع) با معاويه ترديد كرد و از شركت در آن خودداري نمود و از حضرت خواست او را به جاي جنگ با اهل قبله، براي نبرد با كفار به نواحي مرزي گسيل دارد. حضرت وي را به سرپرستي سپاهياني به ري و قزوين فرستاد.(5) از سوي ديگر برخي عقيده دارند كه وي با امام علي(ع) بيعت نكرده بود.
بدين ترتيب به نظر ميرسد رابطه وي با امام علي(ع) چندان همراه با ارادت، ايمان و انقياد كامل نبوده و ضعف معرفت وي در حق حضرت، او را از همراهي كامل بازداشته است.
مضافاً بر اين كه در برابر حادثه كربلا، در هنگام شنيدن خبر شهادت استرجاع (انا لله و انا اليه راجعون) گفت و از اين كه يزيد و عاملان او را به سبب قتل امام حسين(ع)، مورد طعن و ملامت قرار دهد، خودداري كرد و به اصطلاح، درباره امور دنيوي سخن نگفت. شايد بر همين اساس باشد كه برخي از صاحبان انديشه مانند آيت الله خويي و شوشتري وي را فردي دانستهاند كه از عبادتهاي بسيار خود تنها به ظاهر آن توجه كرده و از عمق و حقيقت بندگي محروم بوده است.(6)
با توجه به اختلافات انديشمندان اسلامي درباره شخصيت ربيع، قضاوت نهايي درباره شخصيت و ديدگاههاي وي مشكل بوده و نميتوان عملكرد و شخصيت او را تأييد و يا رد كرد.
پينوشتها:
1. السيد الخوئي، معجم رجال حديث، چاپ پنجم،سال چاپ 1413 - 1992 م، ناشرمركز نشر الثقافة الإسلامية، ج8، ص 168 – 169.
2. مؤمنون(23) آيه 99.
3. دايرة المعارف تشيع، ج8، ص 149 - 150.
4. راويان مشترك، حسين عزيزي، قم: موسسه فرهنگي و اطلاع رساني تبيان، 1387، ج1، ص 304.
5. ابن مزاحم المنقري، وقعة صفين، تحقيق تحقيق و شرح عبد السلام محمد هارون، چاپ دوم، سال چاپ 1382، ناشر المؤسسة العربية الحديثة للطبع والنشر والتوزيع - القاهرة، ص 115.
6. حسين عزيزي، همان.
موفق باشید.
