با سلام و آرزوي قبولي طاعات و عبادات شما و سپاس از ارتباط تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
در ابتدا بايد اشاره شود كه قرآن كريم اين مطلب را بسيار روشن بيان كرده و فرموده:
«وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِن كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِّنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ؛ (1) ترازوهاى داد را در روز رستاخيز مىنهيم. پس هيچ كس در چيزى ستم نمىبيند. اگر عمل هموزن دانه خردلى باشد، آن را مىآوريم و كافى است كه ما حسابرس باشيم».
اما در مورد خنثي شدن اعمال نسبت به هم در مجموع مي توان گفت بنا براعتقاد پيروان اهل بيت (ع) در عالم آخرت و هنگام حسابرسي، اعمال نيك و بد همديگر را از بين نمي برند و موازنه صد درصدي در اين خصوص وجود ندارد، اگر چه در دنيا با توبه و اصلاح گذشته مي توان اثر اعمال بد را از بين برد و يا بالعكس لكن اگر چنين اتفاقي در دنيا نيفتاد در قيامت هر عمل و رفتاري اثر و نتيجه خاص خود را دارد و لذا اگر عمل فردي در مقايسه با عمل انسان كامل و معصوم، نيك و قابل قبول باشد به جهت آن عمل نيك پاداش مي گيرد و اگر عمل سوئي از او سر زده باشد و در دنيا بدون توبه آن را رها كرده باشد، براي آن كيفر خواهد ديد. (2)
البته در همين زمينه بايد به دو نكته توجه داشت؛ اول آنكه كه مستقل بودن اعمال نيك و بد نيز به طور صد درصد و بدون هرگونه ارتباط با هم نيستند و چه بسا برخي اعمال نيك و بد نوعي همپوشاني نسبت به اعمال طرف مقابل داشته باشند كه اين امر در بحث احباط و تكفير مطرح است.
آيه الله مصباح يزدي در كتاب آموزش عقايد خود به همين مساله اشاره فرموده و بعد از تاثير متقابل ايمان و كفر بر هم در تعيين سرنوشت فرد و اثري كه بر همه اعمال قبل مي گذارند مي نويسد:
« نظير رابطه بين ايمان و كفر را مىتوان فى الجمله بين كارهاى نيك و بد در نظر گرفت، ولى نه بطور كلّى و به صورتى كه هميشه يا در نامه اعمال انسان كار شايسته، ثبت باشد و اعمال نارواى پيشين، محو شده باشد (چنانكه بعضى از متكلّمان معتزلى پنداشته اند) يا هميشه حاصل جمع جبرى اعمال گذشته با توجّه به كميّت و كيفيّت آنها منعكس باشد (چنانكه بعضى ديگر گمان كرده اند) بلكه در مورد اعمال، بايد قائل به تفصيل شد به اين معنى كه برخى از عمال نيك اگر بطور شايسته و مقبول انجام گيرد آثار اعمال بد گذشته را از بين مىبرد ...
اما هر عمل نيكى اثر هر گناهى را از بين نمىبرد و از اينرو ممكن است شخص مؤمن، مدتى گرفتار كيفر گناهش باشد و سرانجام به بهشت جاودانى درآيد. گويى روح انسان، داراى ابعاد گوناگونى است و هر دسته از اعمال نيك و بد با يك رويه آن، مربوط مىشود مثلاً عمل نيكى كه مربوط به رويه «الف» است اثر گناهى كه ارتباط با رويه «ب» دارد را از بين نمىبرد، مگر اينكه عمل صالح آن قدر نورانى باشد كه به جوانب ديگر روح هم سرايت كند يا گناه آن قدر آلوده كننده باشد كه ساير ابعاد را هم آلوده سازد. از جمله، در روايات شريفه، وارد شده است كه نماز مقبول، گناهان را شستشو مىدهد و موجب آمرزش آنها مىشود. و در قرآن كريم كه مىفرمايد:
«وَ أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ (3) و نماز را در دو طرف روز و ساعاتى از شب بپاى دار كه كارهاى نيك، بديها را مىبرد.»
ولى تعيين انواع و مقدار تأثير و تأثر اعمال نيك و بد در يكديگر را بايد از طريق وحى و سخنان معصومين (عليهم السلام) به دست آورد و قاعده كلّى براى همه آنها نمىتوان تعيين كرد.» (4)
و نكته دوم آن كه با وجود تاثير مستقلي كه ممكن است هر گناه و عمل ناشايستي به دنبال داشته باشد؛ باز زمينه هاي مغفرت و بخشايش مانند شفاعت و ... وجود دارد كه مي تواند عامل بخشايش انسان از عذاب و كيفر اين گناهان باشد.
در نهايت و با توجه به آنچه ذكر شد بايد گفت كساني كه اعمال نيك و بد آن ها يكسان است، براي اعمال بدشان اگر توبه نكرده باشند و به نوعي اعمال نيكشان يا بخشش مطلق خداوند و شفاعت و... زمينه بخشش آن ها را فراهم ننموده باشد، به واسطه اين اعمال كيفر داده شده و بعد از چشيدن كيفر و يا بخشي از آن از عذاب خارج شده و وارد بهشت خواهند شد. (5)
پي نوشت ها:
1. انبياء(21) آيه 47.
2. علامه حلي، كشف المراد في شرح تجريد الاعتقاد،نشر جامعه مدرسين، قم، بيتا. ص 413.
3. هود (11) آيه 114.
4. مصباح يزدي، محمدتقي، آموزش عقايد، نشر بين الملل، تهران، 1377ش، ص 469-470.
5. شيخ صدوق و شيخ مفيد، اعتقادات الاماميه و تصحيح الاعتقاد،كنگره شيخ مفيد،1414ق. ج1، ص 52.
موفق باشید.
