مکانیزم های دفاعی

با سلام و آرزوي قبولي طاعات و عبادات شما و سپاس از ارتباط تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
اگر شما نيم نگاهي به يافته هاي دانش روانشناسي كه تا به امروز به دست آمده است بياندازيد، شايد حدود چهل، پنجاه مكانيزم دفاعي را بتوانيد يافت كنيد كه دانشمندان عرصه روانشناسي آنها را به تدريج كشف و ضبط كرده اند و بر اين باورند كه انسان ها از اين گونه مكانيزم هاي دفاعي به هنگام بروز اضطراب، ناكامي، شكست، تعارض، رنجش، درد، خشم، اندوه، سرخوردگي و استرس استفاده مي كنند تا از مواجه شدن بيش از حد با افكار، خاطرات، آرزوها، اميال و تجارب دردناك، ناخوشايند، شرم آور و ناپسند جلوگيري به عمل آورند و از اين طريق، قادر به ادامه حيات و حفظ صيانت وجود خويش شوند و در برابر آلام و رنج هاي دروني موضع مناسب اتخاذ كرده و خود را از درماندگي ها و آسيب‌هاي رواني نجات دهند.
اگر ما بخواهيم همه مكانيزه هاي دفاعي را بنا بر درخواست شما توضيح كامل و در عين حال قابل فهم و درك و روان بدهيم طبيعتاً، در اين نوشتار مجال آن را نخواهيم داشت. اما براي اين كه خيال شما را راحت كنيم نكاتي را ذكر مي كنيم و برخي از مهمترين مكانيزم هاي دفاعي را شرح مي دهيم.
قبل از هر چيز اين را بدانيد كه همان طور كه بدن انسان در برابر ورود انواع و اقسام ميكروب ها، باكتري ها و ويروس ها واكنش نشان مي دهد. بر فرض مثال، اگر تعداد زيادي ميكروب وارد بدن ما ‌شود، تب مي‌كنيم. تب، يك مكانيسم جسمي خودكار دفاعي بدن است كه باعث كشته شدن تعداد زيادي از ميكروب ‌ها مي‌شود و به اين ترتيب تا حدود زيادي از ما در برابر بيماري محافظت مي‌كند و يا وقتي دماي بدن مان بالا مي رود، عرق مي كنيم و به اين ترتيب يك سيستم خنك كننده طبيعي براي محافظت از بدن به كار مي افتد و دماي بدن را كاهش مي دهد. به همان ترتيب، از لحاظ رواني نيز يك سري مكانيزم هاي دفاعي رواني درست مشابه سيستم دفاعي جسماني در بدن تعبيه شده است كه انسان را در برابر هجمه افكار و خاطرات ناخوشايند، موقعيت هاي استرس زا و اضطراب آور محافظت مي كند و از بروز آسيب هاي رواني مختلف ممانعت به عمل مي آورد.
نكته بسيار مهم در به كارگيري مكانيزم هاي دفاعي اين است كه اگر اين گونه مكانيزم هاي دفاعي به صورت، نابجا، افراطي، اغراق آميز، تكرار شونده و به طور مداوم استفاده شوند، بسيار آسيب زا خواهند بود كه منجر به كناره گيري از واقعيت ها، تحريف آنها و عادت كردن به اين شيوه استفاده مي شود كه در نتيجه آن، ابتلا به انواع و اقسام بيماري ها و آسيب هاي رواني دور از انتظار نخواهد بود.
از مهم ترين و اصلي ترين مكانيزم هاي دفاعي، مي توان مكانيزم سركوب و يا واپس راني، انكار، فرافكني، جابجايي را نام برد. در مكانيزم سركوب، افكار ناخوشايند و خاطرات استرس زا به طور گزينشي به سطح ناخودآگاه رانده مي شوند. بر فرض مثال: دختري كه در خردسالي مورد تعرض جنسي واقع شده، اين تجربه دردناك را سركوب مي كند و خاطرات آن را از ذهن خود مي راند. در مكانيزم انكار، عامل اضطراب زا به كلي نفي مي شود. بر فرض مثال: مادري پس از شنيدن خبر كشته شدن پسرش در جنگ، مرگ پسرش را انكار كرده و باز بشقاب غذايش را سر سفره مي آورد و يا لباس هايش را مرتب مي كند. در مكانيزم فرافكني، فرد افكار و تمايل‌هاي غيرقابل قبول خود را به ديگران نسبت مي‌دهد و حتي ديگران را مسئول اشتباه ‌ها و ناكامي ‌هاي خود مي‌داند و بر اين مبنا آنها را سرزنش مي‌كند، مثلا فردي كم سواد، پدر يا مادر خود را مقصر درس نخواندنش مي داند. در مكانيزم جابجايي، احساسات، هيجانات و تكانه هاي اضطراب زا از يك شخص و يا شيء تهديد كننده و يا غير قابل دسترس به فرد و يا شيء امن تر و قابل پذيرش تر منتقل مي شود. بر فرض مثال: كارمندي كه از دست رئيس خود عصباني است، از آنجايي كه قادر نيست بر سر رئيس خود فرياد بكشيد، هنگامي كه به خانه باز مي گردد عصبانيت خود را سر همسر و فرزندان خود خالي كرده و سر آنها فرياد مي كشد.
براي آشنايي با ديگر مكانيزم هاي دفاعي مي توانيد به منابع زير مراجعه كنيد:
1. زمينه روانشناسي هيلگارد
2. روانشناسي شخصيت، نوشته: ي لارنس،اي. پروين، نشر رسا
مكانيزم خيال پردازي نيز يكي ديگر از انواع مكانيزم دفاعي رواني است كه اگر به جا و درست استفاده شود مفيد و كارآمد خواهد بود، اگر هم نادرست استفاده شود و با عملكرد عادي زندگي تداخل پيدا كند، مي ‌تواند مخرب گردد. در مكانيزم خيالپردازي، فرد به منظور گريز موقتي از شرايط دردناك، موقعيت هاي رنج آور و فرار از مشكلات زندگي به خيالپردازي روي مي آورد و هدايت آرزوهاي دست نيافتني و يا نامقبول خود را به قوه تخيل مي سپارد. در اين مكانيزم، فرد رويا پردازي مي‌كند يا از ساير شكل هاي فعاليت تخيلي براي دستيابي به فرار از واقعيت و كسب خشنودي خيالي استفاده مي‌كنند. بر فرض مثال: جواني كه در آستانه ازدواج قرار دارد و شرايط ازدواج او فراهم نيست و شديداً تحت تأثير تمايلات جنسي و فشار غريزه جنسي قرار دارد، به خيالپردازي جنسي روي مي آورد و با انديشيدن به جنس مخالف و تجسم خيالي او و برقراري رابطه جنسي در عالم رؤيا، مقداري از تنش هاي خود را مي كاهد. البته مكانيزم خيالپردازي صرفاً منحصر در امور جنسي نيست بلكه در مورد هر موضوع ديگري ممكن است تحقق يابد.
نوع ديگري از مكانيزم خيالپردازي، خيال پردازي در خود مانده است كه اين نوع خيالپردازي در واقع، نوع شديد خيالبافي است كه درآن فرد كاملاً يك زندگي خيالي ايده آل را براي خود پديد مي آورد و از دنياي واقعيت ها فاصله مي گيرد.
همانطور كه اشاره كرديم اگر مكانيزم خيالپردازي به جا و درست استفاده شود مفيد و كارآمد خواهد بود موجب سازگاري و انطباق فرد با مشكلات محيطي و اجتماعي مي‌شود. اما مكانيزم خيالپردازي، هنگامي مضر و خطرناك محسوب مي‌شود كه طي آن، ارتباط فرد با واقعيت قطع شود و شخص بكوشد با استفاده از قوه تخيل خود، آرزوهايي را در سر بپروراند كه انجام آنها امكان‌پذير نيست. در اين حالت، خيالبافي به تدريج جانشين واقعيت‌ها مي‌گردد و مانع سازگاري عملي فرد مي‌شود.

موفق و موید باشید