سلام عليكم.
در حديثي شنيدم كه روزي هر كس از پيش معين است و انسان نقشي در مقدار آن ندارد. آيا اين جبر نيست؟ آيا تلاش بيشتر فرد باعث افزايش روزي او نمي شود؟لطفا توضيح بفرماييد. با تشكر.
با سلام و آرزوي قبولي طاعات و عبادات شما و سپاس از ارتباط تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
در اين باره به طور كلي بايد گفت: از برخي آموزه هاي ديني بدست مي آيد كه دو گونه رزق و روزي داريم، رزقي كه به سراغش ميرويم و رزقي كه به سراغ ما ميآيد.
رزق و روزي كه همچون سايه، ما را تعقيب ميكند و براي ما مشخّص و مقدّر گرديده است كه به آن رزق محتوم و طالب گفته ميشود، اين نوع از رزق نيازي به تلاش و كوشش ندارد و از مقدّرات الهي براي شخص ميباشد. معناي روزي فقط خوراكيها و آشاميدنيها نيست، بلكه همه نعمتهاي الهي را در بر ميگيرد. روزي محتوم شامل اصل وجود و هستي انسان، عمر، محيط و خانواده ميباشد كه همة اينها بدون هيچ تلاشي براي انسان فراهم است.
اين گونه رزق از طرف خداوند مقدّر شده و در هر شرايطي به انسان ميرسد. لذا گفته شده:
رزق مقسوم، برات است نباشي مغموم در سر وعده وصول است برات مقسوم
ما و اين رزق مقدّر پي هم ميگرديم تا كجا دست بيابيم به وقت معلوم(1)
خدا وند در قرآن ميفرمايد: « هيچ جنبندهاي نيست. مگر اين كه رزق و روزي او بر عهدة خدا است».(2) كه همان روزي است كه خدا تضمين نموده است كه به همة مخلوقات تعلّق ميگيرد تا بتوانند به وجود و بقاي خود ادامه دهند. اين روزي قابل كم و زيادي و تحول نيست و حرص آدم آن را افزايش نميدهد، همان طور كه تنبلي باعث كاهش آن نميشود. رسول خدا فرمود: «حرص حريص رزق را بيشتر نميكند و تنبلي تنبل آن را كم نميكند».(3)
اما بايد توجه داشت مقدّر بودن روزي به معناي آن نيست كه انسان سعي و تلاش نكند و بگويد ما هيچ كاره هستيم و روزي خود به خود به ما ميرسد. روزي مطلوب همان رزق و روزي است كه با سعي و تلاش و فعاليت انسان به دست ميآيد و تا انسان تلاش نكند، حاصل نميشود. يكي از عوامل كمي و زيادي اين روزي، تلاش انسان ميباشد. اگر تلاش و كوشش انساني صورت نپذيرد، به آن دست نمييابد. اين مطالب شرح حديثي از امام علي(ع) ميباشد كه فرمود:
«روزي بر دو قسم است: آن كه تو را ميخواهد و طالب تو است. آن كه تو او را ميجويي و مطلوب تو است. كسي كه دنيا را خواهد، مرگ نيز او را ميطلبد تا از دنيا بيرونش كند. كسي كه آخرت خواهد، دنيا او را ميطلبد تا روزي او را به تمام پردازد».(4)
در قسم دوم روزي كه با كوشش انسان به دست ميآيد، باز ارادة الهي دخيل است. حكمت الهي چنين تعلق گرفته كه انسان با كوشش كسب روزي كند و توكل به خدا در اين قسم روزي نقش دارد، چرا كه افراد زيادي تلاش فراواني مي كنند، ولي نتيجة عكس داده و كمتر از انتظار سود كسب مي كنند. اين نشان دهنده آن است كه آن سود سرشار، به مصلحت او نبوده و خدا نخواست كه به دست آورد.
گفتني است كه گاهي بعضي از موانع موجب ميشود كه مردم از حق طبيعي خود محروم شوند. خدا حقوقي را براي آفريدههايش مقدّر كرده است كه بايد توسط واسطهها و اسبابش به مستحق برسد، اما در بين مسير، اسباب ديگري جلوي وصول آن را به ديگران ميگيرند. دنيا سراي تزاحم است، يعني اسباب و علل به طور مداوم با هم درگيرند. و معمولاً سببهاي قوي بر سببهاي ضعيف چيره ميشوند.
انسانها از روزي حتمي خود بهرهمند ميشوند. اما نسبت به روزيهايي كه بايد تلاش به دست آورند، شرايط و اوضاع فرق ميكند.
روزيهايي كه تابع اختيار آدمي هستند، همانهايي هستند كه با اختيار و اراده به دست ميآيند. اگر شخص دكتر شود، درآمد متناسب با شغل خود خواهد داشت. اگر شغل ديگري انتخاب ميكرد، باز متناسب با همان شغل درآمد كسب ميكرد. در واقع روزي انسان ها بر اساس تلاش و كوششي كه دارند، براي آنها مقدر شده است. يعني تقدير الهي آن است كه كسي كه تلاش و كوشش مي كند، براي او نوعي روزي معين كند و آن كه تلاش ندارد، روزي ديگري خواهد داشت و اين دو يكسان نيستند. تقدير الهي بر اساس علت و عواملي است كه در زندگي دنيايي صورت مي گيرد و تلاش و كوشش انسان يكي از همان عوامل و اسباب نظام عالم است.
به همين خاطر در زندگي ائمه مي ديديم كه تلاش و كوشش بسياري براي جلب روزي الهي داشتند، آنها در خانه نمي نشستند كه روزي خودش برسد، بلكه زحمت مي كشيدند و عرق مي ريختند و در مقابل افراد ناداني كه آنها را به حرص زدن براي مال دنيا متهم مي كردند، مي گفتند: كسي كه براي طلب روزي خود و خانواده تلاش نمايد، همانند مجاهد در راه خدا است.(5)
در مجموع اين نكته معلوم شد كه رزق مقدر در هر صورت ممكن است بدست آيد، ولي كار و تلاش و تخصص افراد و زمنيه هاي فردي و اجتماعي و اقليمي در افزايش رزق وروزي نقش انكار نا پذير دارد و اين طور نيست كه علي رغم تلاش و تخصص و زمينه هايي از اين دست رزق مقدر افزايش نيابد.
چه اين كه به طور يقين همواره سواد و تخصص ملازم با رزق و روزي پول دار شدن نيست ممكن است كساني ازاين نظر مشكلي نداشته باشد، ولي شرايط گونان گون ديگر نظير نبودن زمينه كار ي وشغلي و يا كم كاري وتنبلي ودر پي كار مناسب نرفتن و عوامل مانند آن موجب شود كه فرد با تخصص و سواد از نظر مالي به انداز افراد كم سواد نباشد. ولي برخي افراد با وصف كم سوادي و يا حتي بي سوادي بدليل مختلف اجتماعي و يا پيش زمينه هاي فردي ويا خانوادگي ويا زمينه كار مناسب در بازار و مانند آن بتواند بشترين موفقيت را در كسب در آمد بشتر داشته باشد. در هر صورت در اين امر عوامل پيدا ناپيداي فراوان در اين امر نقش دارد و موثر است و بر اساس آموزه هاي ديني علاوه بر تلاش انسان اموري از جمله دعا ميتواند در زيادي رزق مؤثر باشد، همچنين كارهايي مانند: خوب همسايه داري كردن، همچنين اذان گفتن، وضو داشتن(6)، صله رحم به خصوص با پدر و مادر، زيارت قبر امام حسين"(7).
امام صادق(ع) ميفرمايد: "كسي كه هر شب سوره واقعه را بخواند.... در دنيا سختي، فقر، نيازمندي و آفتي از آفت دنيا را نميبيند و از دوستان حضرت علي(ع) ميشود..."(8)
امام علي (ع) ميفرمايد: "به پيغمبر از قرض شكايت كردم، فرمود: بگو :اللهم اغنني بحلالك عن حرامك و بفضلك عمّن سواك. اگر به قدر كوه بزرگي قرض دار باشي، خدا ادا ميفرمايد".(9)
پينوشتها:
1. كليات ديوان شهريار، انتشارات نگاه، تهران ۱۳۷۰ ش، ج 5، ص 331.
2. هود (11) آيه 6.
3. مجلسي، بحارالانوار، نشر دار الاحيا التراث العربي بيروت 1403 ق، ج 74، ص70.
4. نهج البلاغه، نشر موسسه امير المومنين قم 1375ش، حكمت 431.
5. ري شهري، ميزان الحكمه نشر مكتب الاعلام الاسلامي، قم، 1362ش، ج 4، ص 119.
6. ري شهري، ميزان الحكمه، نشر دار الحديث قم 1378 ش، ج 2، ص 1073.
7. همان، ج 3، ص 2116 .
8. شيخ حر عاملي، وسائل الشيعه،مؤسسه آل البيت، قم، ج 6، ص 112.
9. بحارالانوار، همان ، ج92، ص 301.
موفق باشید.
