اخلاق را چگونه باید شروع کرد ؟

با سلام و آرزوي قبولي طاعات و عبادات شما و سپاس از ارتباط تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
پرسشگر گرامي! عرفان و اخلاق و محبت اهل البيت اگر چه از جهت الفاظ و عناوين فرق مي كنند. ولي از جهت هدف و حتي اصول عملي مشترك و يكي تلقي مي شوند.
توضيح:
عرفان به عنوان يك رشته علمي، داراي دو بخش عملي و نظري است.
بخش عملي: بخش عملي عرفان، كار علم توحيد و خدا شناسي را انجام مي دهد. زيرا آن قسمت از عرفان كه مسؤليتش تبيين روابط و وظايف انسان با خود و با جهان و با خدا است، عرفان عملي ناميده مي شود. در عرفان عملي توضيح داده مي‌شود كه عارف سالك براي آن كه به قلّة والاي انسانيت و مقام خليفة اللهي برسد و توحيد و تجليات آن را «شهود» كند، بايد از كجا آغاز كند؛ چه منازل و مراحلي را يكي پس از ديگري طي كند .عقبه‌ها و گردنه‌هاي خطرناك آن كجاست. به بيان ديگر عرفان عملي شهود حق از طريق تهذيب نفس و تزكيه روح را عهده دار مي‌باشد.
اين بخش عرفان، شبيه اخلاق است كه درباره " چه بايد كرد "ها بحث مي كند. زيرا موضوع علم اخلاق روح انسان است. علم اخلاق كارش تقويت كردن و توانمند سازي روح انسان از طريق تهذيب نفس و تزكيه و تربيت روح، جهت تقرب به خدا و ارتباط و اتصال به مقام ربوبيت و « ربانيّ» شدن است. بنا بر اين بين اخلاق و عرفان عملي نقطه تلاقي و اشتراك هدف و مقصد وجود دارد با اين تفاوت كه عرفان درباره روابط انسان با خودش و جهان و خدا بحث مي كند و عمده نظرش درباره روابط انسان با خدا است ,حال آن كه همه سيستم هاي اخلاقي ضرورتي نمي بينند كه درباره روابط انسان با خدا بحث كنند و فقط سيستم هاي اخلاق مذهبي اين جهت را مورد عنايت قرار مي دهند. از اين نگاه مي توان گفت: عرفان عملي و اخلاق عملي هر دو انسان را در سير و سلوك و تهذيب نفس براي تقرب به خدا آماده مي سازند.
از سويي ديگر تهذيب و تزكيه روح و تقرب به خدا جز از راه اطاعت و پيروي از خدا يعني انجام واجبات و ترك گناهان، و معرفت و محبت ائمه طاهرين و اهل بيت پيامبر اكرم (ص)، كه تنها مفسر حقيقي كلام خدا – قرآن – و مبين و راهنماي عرفان حقيقي و اخلاق الهي و نبوي هستند، امكان پذير نمي باشد. چنان كه رسول خدا (ص) به امير المؤمنين(ع) فرمود: يَا عَلِيُّ ثَلَاثٌ أُقْسِمُ أَنَّهُنَّ حَقٌّ إِنَّكَ وَ الْأَوْصِيَاءَ عُرَفَاءُ لَا يُعْرَفُ اللَّهُ إِلَّا بِسَبِيلِ مَعْرِفَتِكُمْ وَ عُرَفَاءُ لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ عَرَفَكُمُ وَ عَرَفْتُمُوهُ وَ عُرَفَاءُ لَا يَدْخُلُ النَّارَ إِلَّا مَنْ أَنْكَرَكُمْ وَ أَنْكَرْتُمُوهُ (1) يعني اي علي! سه چيز است كه من سوگند مي خورم كه حق است و واقعيت دارد. يكي آن كه تو و جانشينان تو عارف به حق هستيد. دوم آن كه كسي به عرفان حقيقي نمي تواند دست يابد و خدا را نمي توانند بشناسند، مگر از راه معرفت شما. سوم آن كه كسي نمي تواند داخل بهشت مى‏شود مگر آن كه شما را بشناسد، و نسبت به شما معرفت داشته باشد، و شما نيز او را [ از راه اطاعت و پيروي از شما ] بشناسيد، و داخل آتش جهنم نمي گردد، مگر كسى كه منكر شما و فضايل شما باشد، و شما نيز منكر [ ولايت مداري و اطاعت و پيروي] آنان از شما باشيد.
بنا بر اين عرفان و اخلاق و حق و حقيقت و در يك كلمه ( خدا ) را تنها در معرفت و محبت و اطاعت از اهل بيت رسول مكرّم و معظّم اسلام مي توان جستجو كرد. هر راه ديگري غير از اين راه،
راه گمراهي و هلاكت و راه جهنم است. چنان كه در زيارت جامعه كبيره مي خوانيم.
َ ضَلَّ مَنْ فَارَقَكُمْ وَ فَازَ مَنْ تَمَسَّكَ بِكُمْ ... مَنِ اتَّبَعَكُمْ فَالْجَنَّةُ مَأْوَاهُ وَ مَنْ خَالَفَكُمْ فَالنَّارُ مَثْوَاهُ .. هر كه از شما جدا شد گمراه گشت، هر كه با شما همراه گشت، كامياب شد. هر كه به شما پناه آورد، آسايش و امنيت دارد. هر كه ولايت شما را تصديق كرد، در سلامت ايمان به سر برد. هر كه به ذيل عنايت شما چنگ انداخت، هدايت يافت و به مقصد رسيد. هر كه از شما اطاعت كرد، بهشت جايگاه اوست، هر كه با شما مخالفت كرد، جهنم سراي اوست. منكر ولايت شما، كافر است. و هر كه بر ضد شما اقدام كرد، مشرك به خدا است. مهم ترين گام براي ترك دروغ و غيبت وساير گناهان تقويت عزم و اراده، ايمان و معرفت است.
براي تقويت عزم و انگيزه، ايمان و معرفت اقدامات زير را بايد انجام داد.
الف- شناخت و آشنايي با آثار و آفات گناهان به طور عام و آن گناه معين به طور خاص و پاسخ گفتن به اين سؤالات كه 1- اين گناهان چه آسيب ها و زيان هايي به زندگي و سرنوشت مادي و معنوي انسان در دنيا وارد مي كند.
2- در آيات و روايات چه كيفرها و عذاب هايي براي اين گناهان مطرح شده است.
3- ترك اين گناه و ساير گناهان چه تأثيري در سرنوشت و تكامل معنوي انسان و در تزكيه روح و تقرب به خدا مي گذارد.
ب- تقويت انس و الفت با قرآن و آشنايي با معارف آن كه كلام و بيان خدا است.
ج – تقويت معنويت از طريق خواندن دعاهاي مأثور و منقول از معصومين (ع)، و پايبندي به نماز اول وقت، و سحر خيزي و نماز شب.
پيشنهاد:
براي دستيابي به اهداف ذكر شده كتاب هاي زير را مطالعه كنيد.
1- معراج السعاده، تأليف ملا احمد نراقي
2- الاخلاق، تأليف عبدالله شبر، ترجمه جباران
3- چهل حديث، امام خميني
4- گناهان كبيره، تأليف آيت الله شهيد دستغيب
پي نوشت ها:
1. بحار الانوار، علامه مجلسي، ج 24، ص 251، مؤسسه الوفاء بيروت – لبنان ، سال انتشار 1404 ق.

موفق و موید باشید