قرانی

پرسش: قراني
چرادرقران يك بار فقط درباره خمس ولي بارها درمورد زكات صحبت شده است؟

پاسخ: با سلام و آرزوي قبولي طاعات و عبادات شما و سپاس از ارتباط تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
@@
واژه «زكات» را از دو جنبه مي‌توان نگاه كرد:
يكي با توجه به معناي لغوي زكات و ديگري با توجه به اصطلاح فقهي . اگر معناي لغوي زكات را در نظر بگيريم ،شامل خمس و صدقه هم مي‌شود ولي اگر اصطلاح فقهي آن را لحاظ كنيم، در مقابل خمس و صدقه قرار مي‌گيرد.
اما زكات در عرف قرآن اين گونه نيست كه هميشه به معناي زكات فقهي باشد ،بلكه در معناي لغوي آن و اعمّ از اصطلاح فقهي آن استعمال شده است . اگر مى‏بينيم امروزه وقتى زكات گفته مى‏شود ،ذهن منصرف به زكات واجب فقهي مي‌شود .از اين جهت نيست كه بر حسب لغت عرب،زكات منحصر در اصطلاح فقهي باشد بلكه به خاطر اين است كه در مدت هزار و چند سال گذشته از عمر اسلام، متشرعه و مسلمين، زكات را در همين اصطلاح به كار برده‏اند، و گرنه در صدر اسلام زكات به معناى لغوى خود بود و معناى لغوى زكات اعمّ است از معناى مصطلح آن.
زكات در لغت، مخصوصا اگر در مقابل نماز قرار گيرد، به معناى انفاق مال در راه خدا است. همين مطلب از آياتى كه احوال انبيا را حكايت مى‏كنند ، استفاده مى‏شود، مانند اين آيه كه در باره حضرت ابراهيم و اسحاق و يعقوب مى‏فرمايد:
« وَ أَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ وَ إِقامَ الصَّلاةِ وَ إِيتاءَ الزَّكاةِ» (1) راجع به حضرت اسماعيل مى‏فرمايد:« وَ كانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَ الزَّكاةِ وَ كانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا» (2) راجع به عيسى (ع) در گهواره مى‏فرمايد:« وَ أَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَ الزَّكاةِ ما دُمْتُ حَيًّا»(3) در شريعت ابراهيم و يعقوب و اسماعيل و عيسى (ع) زكات به معنايى كه در اسلام است، نبوده است.
خداوند مى‏فرمايد:« قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى وَ ذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى» (4) و :« الَّذِي يُؤْتِي مالَهُ يَتَزَكَّى»(5) و آيات ديگرى كه در سوره‏هاى مكى و مخصوصا سوره‏هايى كه در اوايل بعثت نازل شده مانند سوره« حم سجده» . اين سوره‏ها وقتى نازل شدند كه زكات به معناى معروف و مصطلح هنوز واجب نشده بود. اين استعمال نشان مي‌دهد كه معناي زكات در قرآن، اعمّ از اصطلاح فقهي آن است .تنها برخي از اين آيات در خصوص بيان حكم زكات اصطلاحي و بيان مسائل آن مي‌باشد.
برخي معتقدند كه حتي زكات به معناي فقهي آن امروزه به شكل هاي ديگر اخذ مي شود كه يك نوع آن ماليات است.
بسياري از احكام الهي اين‌گونه‌اند كه، اصل حكم آنها در قرآن بيان شده اما تفصيل و تبيين آنها بر عهده رسول خدا (ص) و اولي‌الامر كه ائمه معصومين (عليهم السلام) هستند، نهاده شده ؛ خداوند مي‌فرمايد:
«وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِم‏»(6) و يا : «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا أَطيعُوا اللَّهَ وَ أَطيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ في‏ شَيْ‏ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَ الرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ ذلِكَ خَيْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْويلاً»(7)
بنابر اين اگر خمس تنها يك بار در قرآن آمده‌، در روايات ديني به تفصيل وارد شده و روايات متعددي براي آن ذكر شده است.

پي‌نوشت‌ها:
1- سوره أنبياء، آيه 73
2- سوره مريم، آيه 55
3- سوره مريم، آيه 31
4- سوره أعلي، آيه 14
5- سوره ليل، آيه 18
6- سوره نحل، آيه 44
7- سوره نساء، آيه 59

پرسش: چرا ايه اي كه درباره غديراست اليوم اكملت لكم دينكم بين ايه اي است كه درباره حرام شدن گوشت خوك وغيره است؟
چرا ايه اي كه درباره غديراست اليوم اكملت لكم دينكم بين ايه اي است كه درباره حرام شدن گوشت خوك وغيره است؟
پاسخ: با سلام و آرزوي قبولي طاعات و عبادات شما و سپاس از ارتباط تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
شيعه ادعا دارد كه آيه "اليوم اكملت لكم دينكم و ... دينا" بعد از غدير خم توسط رسول خدا ابلاغ و تلاوت شد، يعني زماني كه حضرت رسول امام علي را به جانشيني منصوب كرد و مردم را به بيعت فراخواند و با اجابت عمومي مواجه شد. عموم مسلمانان حاضر در غدير با امام به عنوان ولي بعد از رسول خدا بيعت كردند، رسول خدا اين آيه را تلاوت كرد و اعلام نمود كه حالا با معين شدن ولي دين بعد از من، كافران از برانداختن و منحرف كردن دين شما مايوس شدند و دين كامل گشت و نعمت خدا تمام شد.
حالا يا حكم نصب امام علي به جانشيني، در روز عرفه همراه با آيات ديگر سوره مائده نازل شده بود و پيامبر به دلايلي آن را ابلاغ نكرد و تا روز هيجدهم به تاخير انداخت و با نزول آيه 67 و گرفتن تامين از خدا، آن را ابلاغ كرد و بعد از انجام ، اين آيه را تلاوت و ابلاغ نمود يا اين حكم انتصاب نه در روز عرفه بلكه در غدير خم و روز هيجده ذي حجه بر ايشان وحي شد و ايشان به انتصاب اقدام كرد و بعد از انجام آن اين آيه نازل شد.
احتمال نازل شدن اين آيه در روز عرفه و تاخير در ابلاغ آن ها تا روز غدير
مرحوم علامه طباطبايى بيان داشته اند:
با توجه به اوضاع داخلى مجتمع اسلامى، در پايان عمر رسول(كه به صراحت قرآن منافقان در درون جامعه اسلامي تشكيلات قوي داشتند و در صدد ترور و ضربه زدن به دين بودند و مسجد ضرار ايجاد كردند و زمينه هاي ارتجاع به جاهليت را فراهم مي آوردند) و با توجه به ذيل آيه 67 سوره مائده(و الله يعصمك من الناس= كه خدا پيامبر را از اين توطئه ها ايمني مي دهد)، پى مى بريم كه موضوع ولايت امام على(عليه السلام) قبل از روز غدير نازل شده و رسول خدا از اظهار و ابلاغ اين حكم خوددارى كرده( يا منافقان در جريان ابلاغ اغتشاش كرده و ايشان را منصرف نموده اند); زيرا مى ترسيد مردم آن را تحمل نكرده و نپذيرند و عليه آن سوء قصد كنند . در نتيجه امر دعوت مختل شود; از اين رو تبليغ آن را به تأخير مى انداخت، تا آن كه آيه "يـاَيُّهَا الرَّسولُ بَلِّغ ما اُنزِلَ اِلَيكَ مِن رَبِّك..." نازل شد و حضرت را از خطر احتمالى مصونيت داد، حضرت بى درنگ در همان روز، يعنى غدير (هيجدهم ذى الحجة) حكم مزبور را اعلام نمود.
بنابراين، احتمال دارد كه خداوند ، در روز عرفه (نهم ذى الحجه)، قسمت عمده سوره مائده را همراه با(حكم انتصاب و) آيه اكمال (اليوم اكملت لكم دينكم) ،نازل فرموده، ولى رسول خدا بيان و ابلاغ ولايت را تا روز غدير خم، تأخير انداخته باشند (1)
روايات زيادي هم حاكي از آن است كه عبارت"اليوم يئس الذين كفروا..." در روز غدير و بعد از جريان منصوب شدن و بيعت كردن مردم نازل شده يا رسول خدا آن زمان آيه را تلاوت كرده و مردم گمان كرده اند كه آن زمان نازل شده است.
ابن ابي حاتم و ابن مردويه و ابن عساكر (از علما و محدثان اهل سنت)از ابي سعيد خدري نقل مي كنند كه آيه ابلاغ(آيه 67)در غدير خم و در شان جانشيني علي بن ابي طالب نازل شد . باز ابن مردويه از ابن مسعود نقل مي كند كه در زمان رسول خدا اين آيه را اين گونه تلاوت مي كرديم: اي رسول، آنچه بر تو نازل شده كه علي مولاي مؤمنان است، ابلاغ كن كه اگر ابلاغ نكني، رسالت خدايي را انجام نداده اي و خدا تو را از توطئه هاي مردم حفظ مي كند. (2)
در ينابيع الموده آمده كه وقتي رسول خدا ولايت امام علي را اعلام كرد و ابلاغ نمود ، آيه 3 مائده نازل شد . اكمال دين و اتمام نعمت و ياس كافران را بيان كرد . با نزول آن رسول خدا فرمود : الله اكبر به خاطر اكمال دين و اتمام نعمت و رضايتش به رسالت من و ولايت علي بعد از من.(3)
متاسفانه عالمان اهل سنت اين روايات را كتمان كرده و اگر نقل كرده اند، آن ها را بي اعتبار شمرده اند، ولي حق ، خود را آشكار مي كند، هر چند به مذاق ما خوش نيايد.
اما چرا در ضمن آيه بيان محرمات به صورت يك جمله معترضه مطرح شده است،
دليل آن را نمي دانيم و خدا و رسول مي دانند . جايگاه آيات را رسول به امر خدا تعيين مي كرد . بارها اتفاق مي افتاد كه آيه اي نازل مي شد و پيامبر مي فرمود: اين آيه را در فلان موضع از فلان سوره قرار دهيد . همه امت اسلام قبول دارند كه ترتيب فعلي به دستور رسول خداست و با ترتيب نزول يكي نيست.
در مورد همين آيات اهل سنت نقل كرده اند:
هرگاه آياتي بر پيامبر نازل مي شد( از جمله آيه اليوم اكملت لكم ...) كه سبب اعجاب و تحسين ايشان مي گرديد، دستور مي داد آن آيه را در صدر سوره (اي كه نازل شده بود و در اين جا يعني مائده) قرار دهند.(4)
بنا بر اين ترتيب فعلي عين ترتيب نزول نيست . اگر آيه اي اول آمده و آيه اي بعد قرار دارد، نشان از آن نيست كه حتما آيه اول زودتر و آيه بعد ديرتر نازل شده است. اگر عبارت " اليوم يئس الذين كفروا..." در ضمن آيه اي است كه به بيان محرمات مي پردازد، دليل نيست كه هنگام نزول هم همين جا بوده و ناظر به اين عبارات است .
اين كه اين جمله يك جمله معترضه است كه با صدر و ذيل آيه چندان ارتباط ندارد و اگر آن را حذف كنيم، به استحكام آيه لطمه اي نمي خورد، نشان از اين است كه هنگام نزول در اين جا نبوده و ناظر به محتواي اين آيه نيست ،بلكه ناظر به مطلب ديگري است .پيامبر به امر خدا به خاطر مصالحي كه نمي دانيم [يا يقين نداريم]، دستور داده آن را اين جا قرار دهند.
با توجه به اين توضيح معلوم شد كه به احتمال قوي حكم نصب امام علي به جانشيني در ضمن احكام ديگر سوره مائده در روز عرفه سال دهم نازل شده، ولي پيامبر انتصاب امام و تلاوت آيه اكمال را در آن روز انجام نداد . با نزول آيه67 كه از جهتي تهديدآميز و از جهت ديگر تامين دهنده بود،انتصاب را انجام داد و بعد از آن آيه اكمال را تلاوت نمود.
اين آيه هم در روز عرفه سال هشتم نازل شده ، اليوم روز نزول حكم ولايت است كه روز نهم عرفه بوده، گرچه ابلاغ آن به دلايلي در روز 18 انجام شده، با توجه به ابلاغ عملي رسول خدا آن را با روز هيجدهم تطبيق مي كنيم . با توجه به نزول حكم، روز نهم و همان روزي است كه "اليوم" در آيه 5 بدان اشاره دارد ،يعني روز نزول اين احكام و حكم ولايت
آيات 173 بقره،145انعام و 115 نحل كه شبيه به آيه 3 مائده هستند خود نشانه ديگري هستند كه آيه اكمال ضمن اين آيات نيست و اين كه در اينجا قرار گرفته بنا به مصالحي بوده كه رسول خدا در نظر داشته و ما نمي دانيم.

موفق و موید باشید