مشاوره خوش اخلاق شدن

با سلام و آرزوي قبولي طاعات و عبادات شما و سپاس از ارتباط تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
پرسش گر گرامي ظاهرا منظورتان از خوش اخلاقي، اين است كه عصباني نشويد و بتوانيد موقع عصبانيت خود را كنترل كنيد، در اين مورد بايد بگوييم كه: در آغاز بايد ديد منشأ پيدايش غضب و عصبانيت چيست؟
هر ناراحتي موجب شعله ور شدن آتش غضب نمي گردد، بلكه خشم آن گاه زبانه مي كشد كه انسان خود را حريف طرف مقابل ببيند و لااقل خود را با او مساوي و در يك مرتبه احساس كند، امّا اگر از عمل و برخورد فرد قدرتمندي ناراحت گردد، اگر چه غم و حزن در قلب او پديدار مي شود، امّا چون از انتقام ناتوان است،چاره اي ندارد جز اين كه غضب خود را فرو برد. اين خشم به باطن بر مي گردد و عقده دروني ايجاد مي كند و به كينه تبديل مي شود.
بنابراين چون فرد خشم آلود غالباً خود را در موضع قدرت و برتري و سلطه مي بيند، بايد با عواملي كه باعث شعله ور شدن غضب مي شود، پنجه درافكند و با عامل آن ها كه خود خواهي يا مال دوستي و جاه طلبي و شهرت خواهي و تكبّر و ... مي باشد، مبارزه كند.
"غضب در وجود انسان مانند سگ شكاري است كه نيازمند آموزش دادن است،تا حركات و سكناتش با اشاره صاحبش صورت گيرد، نه با ميل خودش.
عامل ديگري كه موجب مي شود انسان از نور "انسانيت" خارج گردد و به ظلمت عصبانيت وارد شود، "جهل و حماقت" است. گاهي برخي جاهلان دست به كاري خشن مي زنند، پرخاشگري مي كنند و كار خود را نوعي شجاعت و شهامت و كمال مي دانند. اينان از خود تعريف و توصيف ها مي كنند، در حالي كه عصبانيت و خشم جاهلان، ناشي از "ضعف نفس" سستي ايمان، سالم نبودن روح و روان آنان و خوف از دست رفتن لذّت ها و موقعيت هاي آنان است".
عامل سوم: كار زياد، خستگي، گرسنگي و تشنگي موجب شعله ور شدن عصبانيت مي گردد.
درمان عصبانيت و راه خوش اخلاقي:
أ) انسان از راه مراقبت و مواظبت بر احوال خويش نبايد بگذارد تنور آتش غضب روشن گردد.
هر كسي از وضع و حالات خويش آگاه است و مي داند از چه حرف ها، كارها و برخورد هايي ناراحت و عصباني مي شود. سعي كند در چنين صحنه هايي وارد نشود.
ب) اگر وارد محيط تحريك كننده شد، به مجرد روشن شدن كبريت خشم، از آن محل خارج شود.
پ) اگر نمي تواند از آن محل خارج شود، تغيير وضع دهد، مثلاً اگر نشسته است، بايستد يا بخوابد. اگر ايستاده است بنشيند، يا خود را به كاري مشغول نمايد، يا به ذكر خدا بپردازد. شستن سر و صورت با آب سرد موجب فرو نشستن خشم مي گردد.
اگر فردي كه بر او غضب كرده ايد، از خويشاوندان شما باشد، نزديك او برويد و او را در آغوش بگيريد. امام باقر (ع) مي فرمايد: "أيّما رجل غضب علي ذي رحمٍ، فليدن منه فليمسّه، فانّ الرحم إذا مسّت سكنت؛ (1) وقتي دو خويشاوند همديگر را در آغوش گرفتند، آتش غضب فرو مي نشيند".
براي تقويت بردباري بايد طبق برنامه‏اي جدي به تقويت اراده خود بپردازيد و همواره سعي كنيد بر خود مسلط باشيد. در اينباره راه هاي مختلفي وجود دارد ولي مهم آن است كه در راه درمان آن كاملاً جدي باشيد و آنچه را پيشنهاد مي‏شود، بدون كمترين كاستي به اجرا گذاريد:
1. كاملاً به خود مطمئن باشيد كه مي‏توانيد روحيه خود را تغيير دهيد. ولي براي نتيجه گيري عجول نباشيد، بلكه با خود فكر كنيد بايد حداقل يكسال بر رفتارهاي خود كار كنيد. اگر چنين نموديد حتماً پس از آن، دگرگوني رفتاري خواهيد داشت.
2. از حساسيت بيش از حد در هر زمينه بپرهيزيد.
3. همواره در هر مسأله‏اي ابتدا از ديگران انتظار بدترين برخورد را داشته باشيد و خود را براي پذيرش آن آماده كنيد. اين مسئله باعث مي‏شود برخوردهاي بهتر از مورد انتظار در شما ايجاد خوشنودي نمايد. در حالي كه اگر هميشه انتظار برخورد خوب داشته باشيد چه بسا نتيجه عكس خواهيد گرفت.
4. با خود شرط كنيد كه هيچ گاه و در هيچ وضعي برخورد تند نداشته باشيد و اگر ناگهان از شما برخورد تندي سر زد خود را جريمه كنيد؛ مثلاً تصميم بگيريد -يا در صورت امكان نذر كنيد - كه مثلاً اگر بر سر كسي فرياد زديد فلان مبلغ صدقه بدهيد، يا شب نماز شب بخوانيد، و يا يك روز روزه بگيريد. كارآيي اين روش، بسيار بالا است و بسياري از علماي بزرگ بدين سان تمرين عملي و خودسازي كرده‏اند.
5. از تفريحات سالم و تقويت كننده اراده؛ مانند كوهنوردي، شنا، دو و پياده‏روي و گردش در طبيعت و... نيز استفاده كنيد.
6. در تصميم‏گيري‏ها حتي‏الإمكان با افراد عاقل و پخته مشورت نماييد و از اقدامات عجولانه و مطالعه نشده بپرهيزيد.
7. بيشتر با افراد خوش اخلاق معاشرت كنيد.
8. از موقعيت‏هايي كه زمينه تندخويي در آن فراوان است دوري كنيد و در موقعيت‏هايي حضور يابيد كه رفتار پرخاشگرانه در آن جا ديده نمي‏شود.
9. پيش از هر عملي در مورد پيامد آن تفكّر و انديشه كنيد و آن گاه اقدام نماييد و با تمرين اين راهكار و به كارگيري آن در مورد تمام رفتارها، اندك اندك كنترل خويش را بر تمام رفتارها توسعه بخشيد.
10. به برخي رفتارها و حالاتي كه از افراد سر ميزند و شما را عصباني مي‏كند توجه نكنيد. مثلاً اگر كسي با حرف ناروا شما را ناراحت ميكند، از شنيدن و گوش سپردن به سخنان وي دوري كنيد، حتي گوش ندهيد يا محيط را ترك كنيد و به گفته‏هاي او دقت و توجه نكرده و آنها را در ذهن خود مرور نكنيد.نسبت به ديگر اعمال فيزيكي و رفتارهاي پرخاشگرانه و تحريك كننده همين طور واكنش نشان دهيد و راه بي‏توجهي را پيش گيريد.
11. سطح شناخت خود را با مطالعه و تفكر از زشتي، ناپسند بودن، غيرقابل جبران بودن اعمال پرخاشگرانه بالا ببريد. آيات ، روايات و داستان‏هايي راكه در مورد اين نوع رفتارها و آثار آن‏ها نوشته شده است، مطالعه كنيد و بعد در مورد آنها فكر نماييد، حتي در برخي موارد به آثار رفتار تندي كه مرتكب آن شده‏ايد توجه نماييد و آن عمل و زشتي آن را در ذهن خود مرور و بزرگ معرفي كنيد، به گونه‏اي كه به خود هشداري از درون دست يابيد. آثار فردي و اجتماعي و پيامدهاي حيثيتي عمل زشت را در ذهن خود مرور كنيد و زشتي آن را براي خود بزرگ جلوه دهيد تا از درون از آن عمل متنفّر شويد.
12. از خواندن قرآن و در نوبت‏هاي متعدد در طول 24 ساعت غفلت نورزيد (ولو به اندازه يك يا دو آيه) ، چون قرآن تأثير زياد در رسيدن به آرامش دروني دارد. عبادت‏هاي خود مانند نماز را در اول وقت و با حضور قلب به جا آوريد كه تأثير بزرگي در رسيدن به اطمينان خاطر دارد.
13. ديگر رفتارهاي عادي و روزمره خود را نيز با تسلط كامل بر رفتار و بدون شتابزدگي انجام دهيد و آنها را آرام آرام تعقيب كنيد تا نرم‏خويي و پرحوصلگي بر تمام رفتارهاي شما حاكميت پيدا كند.
14. شرح موارد فوق را در جدولي بنويسيد و موارد انجام و يا سرپيچي از آن را يادداشت كنيد. سعي كنيد موارد تخلف را كاهش داده و بيشتر از پيش، خود را به انجام توصيهها مقيد سازيد، حتي پيش از بروز آن موقعيت‏ها و به صورت مستمر، راهكارها را سرلوحه اعمال خود قرار دهيد. از آن به بعد بايد ميزان پرخاشگري شما كاهش يابد، آنها را نيز يادداشت كنيد و كم كم از ميزان آن‏ها در طول روز، هفته و... بكاهيد و خود تنبيهي را به كار بگيريد.
15. از ميزان پايبندي خود به راهكارها و تأثير آنها در تسلط بر رفتارتان گزارشي براي ما ارسال كنيد تا پيشرفت و سير حل مشكل را با همكاري همديگرپيگيري نماييم و در صورت لزوم راهكارهاي ديگري خدمتتان ارائه كنيم.
موفق باشيد
پي نوشت ها:
1. ثقه الاسلام كليني، كافي، ناشر: دار الكتب الاسلاميه، تهران، سال نشر/1365 ه.ش، ج 2، ص 302.

موفق و موید باشید