سلام چگونه تهذیب نفس کنم ؟ چه کار هایی باید انجام داد؟
با سلام و آرزوي قبولي طاعات و عبادات شما و سپاس از ارتباط تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
تهذيب نفس و خودسازي تنها راه رستگاري است. قرآن كريم مي فرمايد: «قد افلح من تزكي؛ (1) هر كس خود را تزكيه كرد، رستگار شد».
در آيه ديگر مي فرمايد: «قد أفلح من زكّاها و قد خاب من دسّاها؛ (2) رستگار شد كسي كه خود را تزكيه كرد و زيانكار است كسي كه فريب نفس خود را خورد».
پرسيده ايد: براي تهذيب نفس چه كارهايي بايد انجام داد؟
در پاسخ مي گوييم:
تو پاي در راه نه و هيچ مترس خود راه بگويدت كه چون بايد رفت
اگر آيينه دل از زنگار گناه و شرك پاك گردد، نور حقيقت حق تعالي در آن تجلي مييابد و نفس مغلوب مي گردد. گام اول براي تحقق اين منظور، بيداري دل از خواب غفلت و توجه كردن به غافل بودن خويش ميباشد كه عارفان از آن به «يقظه»تعبير مي كنند. اين بيداري الحمد لله در شما پديد آمده است. آن چه كه شما را نگران ساخته، چگونگي حفظ و حراست آن و قدرت تصميم گيري و ايستادن در برابر خواسته هاي نفس است كه به آن اشاره نيز كرده ايد: "براي اجتناب از حرف هاي بيهوده نتوانستم اين خصلت را از خودم دور كنم."
اهل معرفت مراحلي را جهت غلبه بر هواي نفس و خود سازي، و وصال به قرب الهي، معرفي كردهاند كه به بخشي اشاره مي كنيم:
1. طلب و اراده:
اساسي ترين و مشكل ترين گام در مسير خود سازي جهت غلبه بر نفس « خواستن» و داشتن « عزم و اراده » قوي و استوار است. انسان تشنه و گرسنه تا رمق دارد، دنبال آب و غذا مي دوَد. چون نقش و اهميت آن را در حيات و هستي خويش مي داند. انسان تشنه كمال و انسانيت، و گرسنه محبت و قرب الهي نيز مي داند كه همه حيات و هستي معنوي و بقاي ابدي او، در غلبه بر هواي نفس و حركت در مسير عبوديت و بندگي خدا نهفته است.
بر اساس آموزه هاي قرآن كريم، تمام عمر و اعمال انسان بر باد فنا است. جز عملي كه بر اي پروردگار انجام شده باشد و منتسب به او باشد. (3)
تقويت عزم و اراده مرحله اي است كه بايد به تدريج و با صبر و حوصله حاصل شود و اين حاصل نمي شود مگر با افزايش "خويشتن شناسي" و معرفت نسبت به خدا و صفات جمال و جلال او و آگاهي از نعمت هاي بيكران به ويژه نعمت هاي معنوي و هدايتگري هايي كه به انسان ارزاني داشته است.
تا ميوه هاي اين معرفت - كه مهم ترين آن نهادينه شدن ذكر خدا در روح و قلب و تقويت اراده و شوق و علاقه لازم به خود سازي است - در انسان پديد نيايد، تا شوق و علاقه به خود سازي در انسان پيدا نشود و انسان در طلب آن مجاهدت نكند، درهاي « وصال » و « قرب الهي » به روي او باز نمي گردد.
پس بايد با استمرار مطالعه در جهت شناخت خدا و آگاهي يافتن از حال و كار خود و « هدف خلقت » و مسئوليتي كه در اين گنبد دوار دارد، در جستجوي رسيدن به حقيقت باشد.
كم ترين ثمره آن تصميم بر ترك گناه و حركت در راستاي رضايت پروردگار است. ذكر خدا در دل هم باعث تقويت بصيرت و بينش فرد مي شود. چراغ نور و حكمت را در درونش روشن مي كند. قدرت تشخيص حق و باطل به او مي بخشد. باعث فزوني قدرت اراده و تصميم گيري مي گردد. در اين صورت او هميشه تابع خواست خداوند بوده و همواره درصدد انجام تكاليف الهي است. هر قدمي كه بر ميدارد و هر سخني كه ميگويد و هر برنامهاي كه دارد، نخست مي بيند آيا رضاي خداوند در آن هست يا نه!!
تقيد به نماز اول وقت به ويژه نماز صبح و مداومت به خواندن نماز شب ، تلاوت قرآن و تدبر در آن، شما را در رسيدن به هدف و مقصد نهايي كمك مي كند.
2. مشارطه:
شرط نمودن و عهد و پيمان بستن با خويشتن براي اطاعت فرمان الهي و پرهيز از گناه است، به اين كه: اگر غفلت و تخلفي صورت گرفت، زود توبه كند و نفس خويش را جريمه نمايد. بهترين وقت آن بعد از نماز صبح است. البته در طول روز هم بايد يادآور آن شرط و پيمان شود.
3. مراقبه:
به معناي مواظبت و زير نظر گرفتن عملكردها، رابطه ها ،نگاه ها ،خواسته ها و بالاخره پاكي خويش است. كسي كه قلبش آگاه به اين است كه جهان هستي مخلوق خدا و همه عالم محضر اوست. انسان، كجا و در كدامين مكان و زمان مي تواند حضور داشته باشد كه خدا آن جا نباشد و يا او را نبيند، فرشتگان الهي در همه جا و همه حال مراقب اعمال او هستند؛ "و إنّ عليكم لحـَافظين؛ (4) بيشك حافظان و مراقباني بر شما گمارده شده است". در اين حال قدرت اراده و ايمانش در كنترل نفس افزايش مي يابد.
4. محاسبه:
هر كسي در پايان هر روز، هفته، ماه، و سال، به محاسبه كارهاي خويشتن بپردازد، عملكرد خود را در زمينه خوبيها و بديها، خداپرستي و هواپرستي دقيقاً مورد محاسبه قرار دهد، بداند كه قبل از او خدا او را محاسبه كرده است؛
اگر آن چه را در دل داريد، آشكار يا پنهان كنيد، خداوند شما را محاسبه ميفرمايد: "و إن تبدواْ مَا فيَّ أنفسكمْ أوتخفوهُ يحاسبْكم بهِ اللَّه. (5)
براي تقويت برنامه خود سازي و پيروي نكردن از خواسته هاي نفس، لازم است از همنشيني با اهل دنيا و دور از معنويت، پرهيز شود. خداوند در قرآن كريم ميفرمايد:
« فاعرض عن من تولي عن ذكرنا و لم يرد الا الحيوه الدنيا؛ (6) از كساني كه از ياد ما روي گرداندند و جز زندگي دنيا را نخواستند ،روي بگردان !».
براي هر مرحله از تقوا و تهذيب نفس، تكليف ويژه اي است كه رعايت آن در هر مرحلهاي، زمينه ساز درك بيش تر و توفيق افزونتر و توجه و تقرب خواهد شد.
«يا ايها الذين آمنوا ان تتقوالله يجعل لكم فرقانا و يكفر عنكم سيئاتكم و يغفر لكم و الله ذوالفضل العظيم ؛ (7) اي اهل ايمان! اگر پرهيزگار بوده و تقواي الهي پيشه كنيد، خداوند براي شما نيروي تشخيص حق از باطل قرار داده، بديهاي شما را پوشانده، شما را بيامرزد و خداوند داراي فضل و رحمت بزرگ است».
تذكرات:
در خودسازي و جهاد با نفس به چند نكته اساسي بايد توجه نمود:
1. همان گونه كه در تربيت و سلامت بدن، رياضت و ورزش لازم است، در خود سازي و تهذيب نفس نيز رياضت و مبارزه و جهاد با نفس ضرورت دارد.
2. همان گونه كه در پرورش اندام، از نرمش و فعاليتهاي ساده و اندك آغاز ميشود و به تدريج به ورزشهاي سنگينتر وارد ميشوند، در تربيت روح نيز بايد از اندك شروع كرد و به تدريج به مراحل بالاتر رسيد.
3. همان طور كه در ورزش بدني، تداوم و استمرار لازم است، در رياضت نفساني نيز تداوم، شرط رسيدن به مقصد است. قرآن ميفرمايد: "به يقين كساني كه گفتند: پروردگار ما خداوند يگانه است، سپس استقامت كردند، فرشتگان بر آنان نازل ميشوند كه نترسيد و غمگين مباشيد!". (8)
علي (ع) ميفرمايد: "قليلٌ مدوم عليه خير من كثير مملول منه؛ (9) عمل اندكي كه پيوسته باشد، بهتر است از بسياري كه تو را خسته و وامانده سازد".
در حديث ديگري امام باقر (ع) ميفرمايد: "احب الاعمال الي اللَّه عز وجل ماداوم عليه العبد و ان قل؛ (10) محبوبترين كار نزد خدا، آن است كه انسان بر آن مداومت كند. هر چند اندك و ناچيز باشد."
4. چنان كه در سلامت جسم، فعل و ترك (دارو و پرهيز) هر دو با هم مؤثر است، در سلامت و تهذيب روح نيز فعل و ترك هر دو لازم است، مانند اداي واجبات و ترك گناهان و محرمات و تولي و تبري.
5. مهمترين چيزي كه در جميع مراحل بايد رعايت شود، نيت و حضور قلب و اخلاص است. خداوند در قرآن بر اين نكته تأكيد دارد كه در مسير دين و پرستش بايستي اخلاص داشته باشيد: "به آنها دستوري داده نشده بود جز اين كه خدا را با كمال اخلاص پرستش كنند". (11)
6. يكي از مشكلترين كارها تهذيب نفس و خود سازي است. به تغبير قرآن: راه فلاح و رستگاري هميناست. "قد افلح من تزكي ؛ (12) هر كس خود را تزكيه كرد، رستگار شد" و "قد أفلح من زكاها و قد خاب من دسّاها ؛ (13) همانا رستگار شد كسي كه خود را تزكيه و زيان كرد كسي كه فريب نفس خود را خورد".
عالمان علم اخلاق ميگويند: براي خودسازي ابتدا بايد زشتي هاي اخلاقي و اخلاق بد را از خود دور كرد، سپسدرخت پاكي نشاند. ديو چو بيرون رود، فرشته در آيد.
با وجود صفاتي مانند حسد و كبر و خودپسندي و خودخواهي و شهوتراني، دسترسي به صفات پسنديده و انجام اعمال خير و غلبه بر هواي نفس، بسيار مشكل خواهد بود.
اخلاق بد در وجود انسان به منزله بيماري اي است كه مفاسدي به دنبال دارد.
پيامبر (ص) فرمود: "لا تدخل الملائكه بيتاً فيه كلب؛ (14) ملائكه داخل خانهاي كه در آن سگ باشد، نميشوند".
پس چگونه ملائكه در خانه دلي داخل شوند كه پر از صفات رذيله و سگان درنده وجود آدمي هستند؟!
7. عادت دادن نفس بر عادات خوب و پسنديده، گر چه بر نفس انساني شايد مشكل باشد، ولي چارهاي از آن نيست. عادات خوب مانند: خواندن نماز در اول وقت و با جماعت، خواندن مناجات و راز و نياز باخدا، قرائت قرآن، خواندن نماز شب، كمك و دلسوزي نسبت به مستضعفان و بينوايان احترام به بزرگان، امر بهمعروف و نهي از منكر.
نكات پاياني:
1. به هيچ وجه عجله نكنيد و بر خود فشار نياوريد؛ زيرا خود سازي امري تدريجي است.
2. همان گونه كه اشاره شد، قدم هاي اوليه را بايد بيشتر متوجه معرفت خدا و معرفت نفس سازيد.
موفق باشيد.
پينوشتها:
1. اعلي(87)، آيه 14.
2. الشمس (91)، آيه 9.
3. قصص(28)، آيه 88.
4. انفطار(82)، آيه 10.
5. بقره (2)، آيه 284.
6.نجم (53)، آيه 29.
7. انفال(8)، آيه 29.
8. فصلت (41)، آيه 30.
9. صبحي صالح، نهج البلاغه، دار الكتب اللبناني، 1982م، حكمت 444.
10. شيخ كليني، الكافي، دار الكتب الاسلاميه، طهران، 1365 ه ش، ج2، ص82 .
11. بينه (98)، آيه 5.
12. اعلي (87)، آيه 14.
13. شمس (91)، آيه 9.
14. علامه مجلسي ،بحارالانوار، مؤسسه الوفا، بيروت، 1404 ه ق، ج 62، ص 54.
موفق و موید باشید
