من با تنی چند از دوستان در این مورد بحث کردم اما حقیقتا به نتیجه جامعی نرسیدیم. ضمن اینکه احادیث معروف در این باره را از نظر گذراندیم.
با سلام و آرزوي قبولي طاعات و عبادات شما و سپاس از ارتباط تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
در ابتدا بايد گفت: فطرت زبان مشترك تمامي آدميان و زبان بين المللي بشر است. نيازي به تعليم و تعلم ندارد. زبان فطرت در آدميان، همانند بدن تشنه است كه آب ميخواهد. هيچ كس به انسان نياموخته كه اگر تشنه شد، آب بنوشد (بلكه خود سراغ آب ميرود). بنابراين فطرت، دروغپذير و خطاپذير نيست. اگر قلب انسان (به جهت گناهان) منحرف نشود، فطرت انسان او را به سمت خدا هدايت ميكند.
با توجه به اين نكته بايد گفت: راه فطرت، تنها مربوط به مسائل عملي نيست؛ بلكه مسائل و معارف توحيدي نيز بر اساس راه فطرت روشن ميشود،فطرت هم جان مايه خدا شناسي است و هم سرمايه خدا جوي(1). بنابراين يكي از متقنترين و روشنترين راه ها براي شناخت خدا فطرت است كه از جان آدميان برخاسته است. چه اين كه يكي از عوامل خدا جوي انسان اقتضاي فطرت اوست.
چون بر اساس نظر قرآن، حسّ ديني و توحيد، در سرشت بشر نهاده شده است:
«فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لا تَبْديلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ؛ (2) پس روى خود را متوجّه آيين خالص پروردگار كن! اين فطرتى است كه خداوند، انسان ها را بر آن آفريده، دگرگونى در آفرينش الهى نيست. اين است آيين استوار، ولى اكثر مردم نمىدانند!». پس بايد به چند نكته در اين باره توجه شود:
1. انسان با تمام وجود، در مييابد كه موجودي نيازمند است. اين اصلي بديهي و روشن است كه نياز به استدلال ندارد. كنكاشي مختصر درون خودمان، روشن ميكند كه موجودي نيازمند هستيم.
2. انسان با تمام تلاش خود يا با تكيه بر ديگري، سعي ميكند كه نياز خود را برطرف كند.
3. در اين تلاش او كمكم در مييابد كه كسي نميتواند نيازهاي او را برطرف كند. مگر اين كه او بينياز محض باشد؛ زيرا آن كه نيازمند است، گرفتار حل مشكل خود است. پس تنها كسي ميتواند نياز نيازمندان را برطرف كند كه خود، بي نياز مطلق باشد. موجودبينياز خدا است كه انسان با جان و دل خود، خويشتن را محتاج و نيازمند به او مييابد. براي رفع نياز و فقر خود، دست نياز به سمت او دراز ميكند.
4. در مرحله بالاتر، انسان در مييابد كه نيازهاي او تنها محدود به نيازهاي مادي نيست؛ بلكه نيازهاي فوق مادي (معنوي) نيز او را احاطه كردهاند. نيازهاي آدمي تنها آب، نان، مسكن و... نيست؛ بلكه در علم، شناخت، عبوديت و ديگر امور معنوي نيز همواره نيازمند است.
5. كمالات علمي و عملي - كه انسان در جان خود آن ها را احساس ميكند - برطرف نميشود؛ مگر اين كه به خدا تكيه كند، خدايي كه كمال محض است و همه كمالات را به صورت ناب دارا ميباشد.
6. انساني كه به اين مرحله رسيده، تشنه ميشود كه او را ببيند. براي رفع اين حاجت با جان خود، از خدا طلب ميكند. او در اين تلاش، در مييابد كه خداوند با چشم ديده نميشود؛ زيرا جسم دليل نقص است؛ بلكه با شناخت حضوري و شهودي، او را طلب ميكند. انسان در اين مرحله، در مييابد كه با جان ميتوان خدا را مشاهده كرد (نه با چشم سر).
هنر پيامبران اين است كه فطرت انسانها را - كه همانند معدنهاي ارزشمند هستند - كشف ميكنند و به او نشان ميدهند كه به چه چيز و به چه كسي محتاج است و چه بايد بكند.
پس انسان در اصل محتاج به بي نياز مطلق است كه فقط او الوهيت دارد و ديگران همه محتاج اويند:« يا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ وَ اللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَميدُ »(3)پس مقصود واقعي انسان، خدا است و پيامبران فطرت را بيدار ميكنند.
انسان براي حل مشكلات و نيازهاي خود، راه حلهاي گوناگوني را پيشبيني ميكند، اما اگر از تمام راهحلها نااميد شد، آن گاه توجه به دستاويزي ميكنند كه هيچ گونه محدوديت و ناتواني در آن راه ندارد؛ زيرا دليل روي گرداني او از راه حلهاي مختلف،ناتواني آنان براي حل مشكلات او است؛ اما در عين حال كه آن ها را ناتوان مييابد و نااميد ميشود؛ در دل اميدوار است. اميد، به جايگاهي است كه هيچ گونه ضعف و ناتواني در او راه ندارد.
اين آيه شريفه به اين مطلب اشاره دارد:
« فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ؛(4) هنگامى كه بر سوار بر كشتى شوند، خدا را با اخلاص مىخوانند (و غير او را فراموش مىكنند). امّا هنگامى كه خدا آنان را به خشكى رساند و نجات داد، باز مشرك مىشوند! ».
آن احساس نياز دورني و وابستگي شديد همان چيزي است كه برهان فطرت بر آن تاكيد دارد. در مواقعي خاص چنان قوي و پر قدرت ظاهر مي شود كه خود انسان را به شگفتي وا مي دارد، هرچند باز در اثر غفلت ها و دنيا طلبي ها به فراموشي سپرده مي شود؛ اما در حقيقت واقعيت اين احساس و اين طلب نياز حقيقتي غير قابل انكار است. زيرا انسان به كسي اميدوار است كه او را ميشناسد؛ زيرا دلبستگي و اميد به كسي، پس از شناخت او حاصل ميشود.
تا ما كسي را نشناسيم و معرفت و شناختي نسبت به او و خصوصيات او نداشته باشيم، نميتوانيم به او دلبسته و اميدواريم باشيم. بنابراين، دلبستگي و اميد ما به موجودي كه توانا و بيهمتا است، نشان از آن دارد كه موجودي با اين خصوصيات و صفات وجود دارد؛ زيرا اگر چنين موجودي نبود، شناخت ما امكان نداشت.
در نتيجه دلبستگي و اميد و عرض نياز به او نيز ناممكن بود. عارفان از اين حالت انسان به «عشق» تعبير ميكنند و اين همان است كه ميفرمايند: «انسان فطرتا خداشناس و خداجو است». اين تعبير در زبان دين و دانشمندان به فطرت خداپرستي و پرستش تعبير شده است.
اين برهان به خاطر فراگير بودن آن و به خاطر ادراك عمومي همه مردم نسبت به آن مورد توجه خاص امامان معصوم هم بوده، بزرگان دين در كلمات خود توجه ويژه اي به اين برهان و طرح آن در برابر خداجويان داشته اند.
اميرمومنان در گفتاري مشهور در مورد بعثت پيامبران مي فرمايد:
« ... فبعث فيهم رُسُله... ليستأدوهم ميثاق فطرته ... (5)؛ پس پيامبران را ميان مردم مبعوث كرد ، تا وفاي به پيمان را از آن ها درخواست كند... »
شخصي خدمت امام صادق(ع) عرض كرد: "چگونه خدا را بشناسم و ببينم ،حضرت سؤال كرد: آيا هيچ وقت از راه دريا مسافرت كردهاي؟ (گويا حضرت توجه داشتند به اين كه قضيّه براي او اتفاق افتاده ) گفت: آري. گفتند: اتفاق افتاده كه كشتي در دريا بشكند؟ گفت: بلي، اتفاقاً در سفري چنين قضيّه اي واقع شد. گفتند: به جايي رسيدي كه اميدت از همه چيز قطع شود و خود را مُشرف به مرگ ببيني؟ گفت: بلي چنين شد. گفتند: در آن حال اميدي به نجات داشتي؟ گفت: آري. گفتند: در آن جا كه وسيله اي براي نجات تو وجود نداشت، به چه به كسي اميدوار بودي؟
آن شخص متوجه شد كه در آن حال دل او با كسي ارتباط داشته كه گويي او را مي ديده است. (6) پس فطرت در دو ساحه بينيش و كنيش معرفت و گرايش نقش اساسي دارد.
پي نوشت ها:
1. شهيدمطهري، فطرت، نشر صدرا ، تهران 1376 ش، ص 98 - 74.
2. روم (30) آيه 123.
3. فاطر (35)آيه 15.
4. عنكبوت(29)آيه65.
5. نهج البلاغه، نشر موسسه امير المومنين قم، 1375 ش، خطبه 1.
6. صدوق، التوحيد، نشر جامعه مدرسين، قم بي تا، ص 231.
موفق و موید باشید
