فرشتگان چگونه موجوداتی هستند ؟

با سلام و آرزوي قبولي طاعات و عبادات شما و سپاس از ارتباط تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
به علت محدوديت امر پاسخگويي تنها به سه پرسش پاسخ داده مي شود:
الف_ آنچه از قرآن مجيد استفاده مي شود اين است كه ملائكه موجوداتي بيرون از حس وداراي وجود و شعور و اراده مستقل هستند. اين موجودات مستقل داراي ايمان بوده، اعمال و رفتارشان از سر شعور و اراده تحقق مي يابد. خداي متعال در قرآن كريم مي فرمايد:
مَلائِكَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ لا يَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ (1) فرشتگانى كه هرگز خدا را در آنچه دستورشان مى‌‏دهد نافرمانى ننموده بلكه هر چه مى‌‏گويد عمل مى‌‏كنند.
دقت در آيه بالا دو نكته را روشن مي كند:
1-فرشتگان داراي اراده و اختيار هستند. چون اگر اين گونه نبودند، معنا نداشت به آن ها امر شود. و امر به موجودي تعلق مي گيرد كه اختيار داشته باشد. همچنان كه اگر اختيار نداشتند، سخن از معصيت درباره آن ها نيز بي معنا مي شد.
2-اراده آن ها بر خلاف نوع انسان، هرگز به گناه تعلق نمي گيرد. و هميشه مطابق دستور خدا عمل مي كنند.
شايد راز اينكه فرشتگان گناه نمي كنند، در اين باشد كه آن ها دعوتي به سوي گناه ندارند كه آن را پاسخ بگويند:
رُوِيَ عَنِ الصَّادِقِ ع أَنَّهُ قَالَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى رَكَّبَ الْعَقْلَ فِي الْمَلَائِكَةِ بِدُونِ الشَّهْوَةِ وَ رَكَّبَ الشَّهْوَةَ فِي الْبَهَائِمِ بِدُونِ الْعَقْلِ وَ رَكَّبَهُمَا جَمِيعاً فِي بَنِي آدَمَ ‏( 2 ) امام صادق (ع) مي فرمايند: خداوند متعال عقل بدون شهوت را در فرشتگان قرار داد، و شهوت بدون عقل را در حيوانات، و عقل و شهوت را در انسان.
از نظر عقلي نيز بايد دقت كنيم كه هر چقدر وجود به تجرد نزديك تر باشد، از عقل و اراده بالاتري برخوردار است و فرشتگان مجرد محض هستند. در حالي كه انسان اگر چه از جنبه روح مجرد است اما در مقام فعل، وابسته به ماده شده و در نتيجه، اراده و اختيار فرشته با اولويت اثبات مي شود.
ب_ در بحث برتري انسان بر فرشته بايد توجه داشت كه همه آدميان بر فرشتگان برتري ندارند، تنها انسان كامل (انبيا و اولياي الهي) بر فرشته فضيلت دارد . ممكن است برخي افراد صالح و مؤمنان راستين نيز بر برخي فرشتگان فضيلت داشته باشند. و گرنه برخي از آدميان نه تنها بر فرشته فضيلت ندارند، بلكه از چهار پايان نيز پست‌ترند.
سرّ برتري انسان كامل بر فرشته را بايد در مسئله خلافت الهي انسان، كرامت او، معلم فرشته بودنش و مسجود ملائكه بودن و مانند آن جست‌وجو كرد و نه وصف اختيارش.
آدم چون خليفه خدا بود و به دليل همين مقام بر فرشتگان برتر داشت آدم چون خلفه خدا در زمين بود و خلافت الهي در واقع تعبيري ديگري از مظهريت اسما و صفات الهي است و گرنه خداوند كه « محيط بر همه چيز »(3) و« شاهد بر همه كس»(4)است از هيچ جا و از هيچ نشئه و عالم غايب نيست تا خليفه جاي او را بگيرد و جانشين او گردد. پس مراد از خلافت الهي انسان اين است كه او مظهر اسماء و صفات خداوند و آيت وجود او در عالم است.(5)
به عبارت ديگر، خلافت الهي انسان امر تكويني و واقعي عيني در نظام وجود و جهان هستي است. اين امر كه هيچ يك از موجودات حتى موجوداتي نظير فرشتگان مقرب الهي كه از سعة وجودي بسيار بالاي برخوردارند، نتوانستند به اين مقام راه يابند و رداي خلافت را دربر كنند شگفت‌آر و تأمل برانگيز است و اين خود بر اسرارآميز بودن مسأله دلالت دارد.
از طرفي فرشتگان با وجود اين كه آيينه شفاف صفات حق‌اند، از جامعيت لازم برخوردار نيستند تا همه اسما و صفات در وجود آنها متجلي گردد. از اين رو انسان كه از گسترده وجودي و جامعيت كامل بهره دارد، شايسته پوشيدن رداي خلافت الهي شده است.(6)
ج_ گرچه در منابع ديني به صراحت در اين خصوص مطلبي ذكر نشده ولي مي توان گفت فرشتگان بهشت به مفهوم پيامد اعمال برايشان مطرح نيست، چون آنها اعمال شان از روي تكليف نيست تا نتيجه آن بهشت باشد.
پي نوشت ها:
1. تحريم (66) آيه 6.
2. علي طبسي، مشكاة الأنوار في غرر الأخبار، نشر مكتبيه حيدريه، نجف، 1385 ق، ص 251.
3. فصلت (41) آيه 54.
4. نساء (4) آيه 33.
5. ر،ك صادقي: پيامبر اعظم در نگاه عرفاني امام خميني، نشر مؤسسه آثار امام، 1386ش، ص 175.
6. همان، ص 180.

موفق و موید باشید