اخلاق

با سلام و آرزوي قبولي طاعات و عبادات شما و سپاس از ارتباط تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
وقتي كودكان شروع به بدزباني، تمسخر، پرخاش،‌ استفاده از كلمات نامطلوب و گاه فحش دادن مي‌كنند، ما به شكلي غمناك متوجه قدرت كودك در تقليد كلمات خوب و بد خودمان و اطرافيان مي‌شويم.
از هنگامي كه كودك صحبت كردن را فرامي‌گيرد و قادر به تكلم مي‌شود، مواجهه و يادگيري كلمات ناپسند اجتناب‌ناپذير خواهد بود. كودكان در دوره پيش از دبستان و سال‌هاي اول دبستان مانند اسفنج واژه‌ها را جذب مي‌كنند. آنها اين واژه‌هاي ناپسند را از كودكان ديگر در مهد ‌كودك و مدرسه، در محيط بازي در كوچه، خيابان يا پارك و يا حتي از برنامه‌هاي تلويزيوني و از همه مهم‌تر در محيط خانه و از خود والدين مي‌آموزند.
- كودك، آيينۀ رفتار والدين:
والدين بدون اينكه خود متوجه باشند در صحبت‌هاي روزمره و يا در مواقع ناراحتي و عصبانيت از كلمات نامناسبي استفاده مي‌كنند كه براي كودك جذاب و جديد است. در سنين 2 تا 4 سالگي، اكثر كودكان تعدادي از واژه‌هايي را كه والدين ترجيح مي‌دهند در معاشرت‌ها و مهماني‌ها و يا جمع‌هاي دوستانه و خانوادگي استفاده نشود، فرا گرفته‌اند. مثلا كلماتي كه براي دست‌شويي رفتن ياد گرفته و به كار مي‌برند آنها از اداي اين واژه‌ها در نامناسب‌ترين موقعيت‌ها لذت مي‌برند، و خيلي زود ياد مي‌گيرند كه اين كلمات لبخند بر لب ساير كودكان مي‌آورند و از آنها مي‌توان براي شوكه كردن والدين و جلب توجه فوري آنها استفاده كرد. اگر والدين از دشنام استفاده كنند، كودكان اين زبان را نيز به سرعت فرامي‌گيرند. با كودكان خردسال و پيش‌دبستاني، هرچه كمتر درباره اين واژه‌ها بحث كنيم، بهتر است. اگر والدين توجه زيادي درباره اين موضوع نشان دهند و شوكه به نظر برسند، توجهي كه كودك دريافت كرده است مثل تقويت عمل كرده و سبب تشويق كودك به استفاده بيشتر از اين زبان مي‌شود. با افزايش تدريجي سن، كودكان انواع مختلف واژه‌هاي جنسي و دشنام را از كودكان ديگر و بزرگسالان مي‌شنوند و ياد مي‌گيرند. تكرار اين واژه‌ها براي كودكي كه در سنين دبستان است، بسيار زننده خواهد بود.
- راه پيشنهادي به والدين و اطرافيان:
بدزباني تنها از راه آموختن و مواجه شدن با آن به وجود مي‌آيد بنابراين بايد موقعيت‌هايي را كه طي آن ممكن است كودك اين كلمات نامطلوب را بشنود، محدود كنيد يعني مواظب برنامه‌هاي تلويزيوني كه كودك مي‌بيند، دوستاني كه با آنها رفت و آمد داريد و طرز صحبت خود باشيد تا بتوانيد اين كلمات را از مجموعه لغاتي كه كودك به كار مي‌برد حذف كنيد:
1) بدزباني كودك را ناديده بگيريد: سعي كنيد به بدزباني‌هاي اهانت‌بار كودك كمترين توجهي نشان ندهيد. وانمود كنيد كه آن را هرگز نشنيده‌ايد، بنابراين هرگونه تاثير آن را بر خودتان از بين برده و بازي او را به يك بازي يك نفره تبديل كنيد كه اصلا براي كودكان جالب نيست.
2) از خوش‌زباني كودك تعريف و تمجيد كنيد: بگذاريد كودك بداند چه نوع گفتاري را مي‌پسنديد. هر بار كه بدزباني نمي‌كند به اين امر اشاره كنيد. براي مثال بگوييد: «خوشم مي‌آيد وقتي سوالي از تو مي‌پرسم آرام جواب مي‌دهي.» به او نشان دهيد كه كدام گفتار وي بدزباني به حساب مي‌آيد.
3) خودتان هم بدزباني نكنيد: از آنجا كه مي‌دانيد بدزباني شيوه‌اي است كه كودك براي اعمال كنترل بر شما به كار مي‌گيرد،‌ پس خودتان بدزباني نكنيد. او ممكن است به دنبال راه‌هايي باشد تا عمدا شما را عصباني كند و با بد زباني توجه شما را به خود جلب كند پس،‌ از شركت در اين بازي خودداري كنيد.
4) بدزباني را به كودك آموزش ندهيد: با عصبانيت پاسخ دادن به كودك، تنها به او مي‌آموزد چگونه بد زباني كند. هر چند دشوار است. ولي وقتي با عصبانيت سر شما فرياد مي‌كشد، شما متقابلا اين كار را انجام ندهيد بلكه سعي كنيد با احترام گذاشتن به كودك، احترام گذاشتن به ديگران را به او آموزش دهيد. نسبت به كودك خود مودب باشيد، گويي كه او ميهمان است.
5) با كودك همان‌گونه حرف بزنيد كه مايليد با شما حرف بزند: به كودك بياموزيد چگونه از بياني كه شما دوست داريد،‌ استفاده كند. در بين صحبت‌ها از اين كلمات استفاده كنيد: «ممنونم، لطفا، متاسفم و...» همچنين به او بياموزيد تنها آنچه گفته مي‌شود بدزباني محسوب نمي‌شود بلكه گاهي لحن سخن گفتن هم ناخوشايند به نظر مي‌رسد.
6) براي كودك توضيح دهيد كه بدزباني يعني چه: لازم است فكر كنيد آيا كودك بدزباني مي‌كند يا فقط شيوه بيانش اين‌گونه است؟ در اين ميان مي‌توان مواردي از اين قبيل را ذكر كرد: طعنه زدن،‌ به كار بردن اسم كوچك برخي افراد، با فرياد پاسخ گفتن و سرپيچي گستاخانه، بدزباني تلقي مي‌شود. ولي حالات امتناع ساده مانند «نمي‌خواهم كه» غرغر كردن و پرسش‌هايي مانند «آيا بايد» تنها اظهار عقيده محسوب مي‌شوند نه بدزباني.
7) بر گفتار دوستان، رسانه‌ها و خودتان نظارت كنيد: توجه كنيد كه خودتان و اطرافيانتان چگونه صحبت مي‌كنيد. دقت كنيد كودكان تا حد امكان كمتر سخنان ناخوشايند، نيش‌دار و يا دوپهلو بشنوند و ياد بگيرند.
8) به دليل بد زباني، كودك را تنبيه نكنيد: تنبيه را براي موارد مهم و رفتارهاي زيان‌باري بگذاريد كه براي خود كودك و ديگران آزار دهنده و خطرناك است. بدزباني هم، در بدترين حالت، آزار دهنده است. ولي هيچ‌ تجربه‌اي در دست نيست كه نشان دهد با تنبيه كردن به دليل بي‌احترامي، كودك مودب و محترم مي‌شود. مجازات تنها ترس را مي‌آموزد نه احترام را.
9) لقب دادن را آموزش ندهيد: گاه والدين به راحتي همان القاب تمسخرآميزي را كه كودك به زبان مي‌آورد به سرش فرياد مي‌كشند، براي مثال: «كودن! نمي‌داني كه نبايد به كسي لقب بد داد». اين كار به كودك اجازه مي‌دهد تا همان كلماتي را كه شما استفاده مي‌كنيد، به كار برد. خشم خود را كنترل كرده و به او توضيح دهيد كه چه‌طور و چرا اين قدر عصباني شده‌ايد.
10) به دليل لقب دادن، كودك را تنبيه نكنيد: اگر كودك را به دليل لقب دادن مجازات كنيد، هر گاه از او دور باشيد از اين واژه‌ها استفاده مي‌كند. اعمال مجازات شديد براي درمان بدزباني، به كودك مي‌آموزد كه چگونه كاري را پنهاني انجام دهد.
11) از به كار بردن القاب طنزآميز و خودماني پرهيز كنيد: از صدا كردن كودك خود با القابي كه گاه به دليل احساس صميمي بودن از آنها استفاده مي‌كنيد ولي نمي‌خواهيد او براي صدا كردن ديگران از آنها استفاده كند، اجتناب كنيد. به عنوان مثال گفتن كلمه وروجك يا شيطون مي‌تواند به دليل تقليد كودك از شما استفاده شود.
12) اجازه ندهيد به كودك، القاب بد بدهند: راه‌هاي مطلوبي را به كودك پيشنهاد كنيد تا زماني كه ديگران به او لقب مي‌دهند، از طريق آنها واكنش نشان دهد. براي مثال بگوييد: «وقتي دوستت با اسم بدي شما را صدا زد، به او بگو تا موقعي كه اسم خودم را صدا نكني با تو بازي نمي‌كنم و جواب تو را نمي‌دهم.»
13) اسامي بد و خوب را براي كودك مشخص كنيد: به طور دقيق براي كودك توضيح دهيد كه از چه نام‌هايي نبايد استفاده كند. تنها در اين صورت مي‌توانيد از او انتظار داشته باشيد كه لقب‌هاي «مجاز» و «غيرمجاز» را بشناسد.
- نكتۀ مهم و كليدي در تربيت فرزند:
تكريم و احترام به ديگران يك ارزش به شمار مي رود و براي اين كه ما بتوانيم اين ارزش را در فرزندان خودمان ايجاد كنيم. بايد به صورت عملي آن را به فرزندان آموزش بدهيم و ايجاد چنين ارزشي تنها با موعظه و پند و اندرز ميسر نيست و هرگز نمي توان با بي احترامي به كودك و تحقير شخصيت او، او ر ا طوري تربيت كرد كه به ديگران احترام بگذارد و حقوق آنان را رعايت نمايد و اگر خدايي نكرده ما با كودكان با بي احترامي برخورد بكنيم و باعث تحقير شخصيت آن ها بشويم ديگر از چنين فرزندي نبايد اتنتظار نيكي داشت همان گونه كه حضرت علي(ع) در اين زمينه مي فرمايد:«مَنْ هَانَتْ عَلَيْهِ نَفْسُهُ فَلَا تَرْجُ خَيْرهَ»(1) كسي كه نفسش بر وي خوار شد، اميد نيكي از او نداشته باش.
امام هادي(ع) در همين راستا مي فرمايد:«َمنْ هَانَتْ عَلَيْهِ نَفْسُهُ فَلَا تَأْمَنْ شَرّهَ»(2) كسي كه نفسش خوار شد از شر او در امان نباش.
- حاصل سخن اينكه:
از آنجايي كه كودكان آيينۀ رفتار والدين مي باشند، مهم ترين و كليدي ترين وظيفه و تأثيرات به دست آنهاست. اگر بخواهند كودك خوب تربيت شود بايد نهايت مراقبت را در اين رفتار و گفتار خود داشته باشند.
والدين نبايد اين «گفته‌هاي ركيك» را از كودكان بپذيرند. گاهي كودكان از اين واژه‌ها استفاده مي‌كنند بدون آنكه معناي واقعي آنها را بدانند. والدين بايد معني آنها را تا حد امكان شرح دهند و دليل عدم تاييد خود را بيان كنند. معمولا، والدين با گفتگو در اين زمينه‌ها با كودك و راهنمايي‌هاي مناسب مي‌توانند همكاري فرزندان‌شان را جلب كنند.
- معرفي كتاب هاي در زمينۀ تربيت فرزند:
1-تربيت فرزند، نويسنده: سيد لي حسيني زاده، نشر پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
2- شيوه هاي برخورد با كودكان، نويسنده: محمد علي سادات، نشر فرهنگ اسلامي.
3- تربيت كودك در جهان امروز، نويسنده: احمد بهشتي، نشر بوستان كتاب قم.
4- تربيت ديني، نويسنده: محمد داوودي، نشر پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
5- تربيت فرزند از نظر اسلام، نويسنده: حسين مظاهري، نشر امير كبير.
6- والدين و فرزندان زير 6سال، نويسنده: دان دينك ماير، نشر رشد.
پي نوشت ها:
1. عبد الواحد بن تميمي آمدي، غرر الحكم، ص263، انتشارات دفتر تبليغات، قم، 1366ش.
2. بحارالانوار، علامه مجلسي، ج 72، ص 300، بيروت، مؤسسة الوفاء، 1404 ق.
موفق و موید باشید