قرآن شناسی

با سلام و آرزوي قبولي طاعات و عبادات شما در اين ماه عزيز و سپاس از ارتباط تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
آيه ذي القربي به شرح زير است:
ْوَ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ في‏ رَوْضاتِ الْجَنَّاتِ لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبيرُ ذلِكَ الَّذي يُبَشِّرُ اللَّهُ عِبادَهُ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى‏ وَ مَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فيها حُسْناً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَكُورٌ (1)
كسانى كه ايمان آورده و كارهاى شايسته انجام داده‏اند در باغهاى بهشتند و هر چه بخواهند نزد پروردگارشان براى آنها فراهم است اين است فضل (و بخشش) بزرگ! اين همان چيزى است كه خداوند بندگانش را كه ايمان آورده و اعمال صالح انجام داده‏اند به آن نويد مى‏دهد! بگو: «من هيچ پاداشى از شما بر رسالتم درخواست نمى‏كنم جز دوست‏داشتن نزديكانم [اهل بيتم‏] و هر كس كار نيكى انجام دهد، بر نيكى‏اش مى‏افزاييم چرا كه خداوند آمرزنده و سپاسگزار است.
براي اين كه مصداق هاي ذي القربي را بشناسيم؛
اول ببينيم مفسران سني و عرب زبان كه بهتر از ما به ادبيات عرب آشنا هستند، از اين آيه چه فهميده و در مورد آن چه گفته اند.
اهل سنت اين آيه را سه گونه تفسير كرده اند:
اول. من از شما اجري نمي خواهم جز اين كه "اهل بيت و خويشاوندانم" را دوست بداريد. (2)
دوم. رسول خدا از بني هاشم بود كه با همه طوايف قريش خويشاوندي داشت از اين رو رسول خدا فرمود اگر نبوت مرا باور نداريد حد اقل به خاطر "خويشاوندي" مرا دوست بداريد، رعايت كنيد و تصديق نماييد و از آزار و اذيت من دست بكشيد. (3)
سوم. من از شما اجري نمي خواهم جز اين كه به خدا "تقرّب" بجوييد. (4)
جستجو در تفاسير عامه حكايت از آن دارد كه بعض آنها فقط نظر اول را برگزيده (5) يا آن را به عنوان اولين نظر مطرح كرده و پذيرفته اند و نظر سوم در غالب تفاسير عامه اصلا مطرح نشده و در بسياري نيز به عنوان يك قول ضعيف آمده است. (6)
امام سجاد در شام اين آيه را خطاب به پيرمرد شامي خواند و خود را مصداق "قرباي پيامبر" كه محبتشان واجب است، شمرد. (7)
و جالب اين كه مردم زمان پيامبر هم از اين آيه وجوب محبت خويشاوندان پيامبر را فهميده اند و از رسول خدا مصداق ها را پرسيده اند.
ابن عباس گويد از رسول خدا سؤال شد اين "قربا و خويشاونداني" كه محبت آنها بر ما واجب شده، چه كساني اند؟ رسول خدا در جواب آنها فرمود:
عليّ و فاطمة و ابناهما = علي ، فاطمه و دو پسرشان. (8)
تا اينجا معلوم شد منظور از عنوان "ذي القربي"، خويشاوندان پيامبر است نه خويشاوندان مسلمانان (كه پيامبر آنان را به دوست داشتن خويشاوندانشان فراخوانده باشد) و نه "خويشاوندي با پيامبر" كه به خاطر اين خويشاوندي محبت مردم نسبت به خودش را درخواست كرده باشد.
پيامبر محبت و دوست داشتن خويشاوندانش را به عنوان اجر رسالت خواسته است.
طبيعي است كه افراد مختلفي را مي توان از خويشاوندان و نزديكان پيامبر شمرد : فرزندان و نوادگان ،همسران، برادران و خواهران و فرزندانشان، عموها و عمه ها و دايي ها و خاله ها و فرزندانشان، افراد عشيره و افراد قبيله و ... را مي توان از مصداق هاي اين واژه بر شمرد.
به اعتبار همين معناي لغوي، كساني كه مرجعيت علمي اهل بيت را نپذيرفتند، گرفتار اختلاف در تعيين مصداق شدند.
گروهي آن را به عموم خويشاوندان پيامبر تفسير كردند و گفتند منظور همه قريش است.
گروهي گفتند منظور بني هاشم و بني مطلبند (بني عبد المطلب).
بعضي گفتند ذي القرباي خليفه و ولي امر هر زمان منظور است
و...
همينطور در مورد يتيمان و مسكينان و در راه ماندگان كه آيا اين افراد از بني هاشم يا از قريش يا از مسلمانانند، اختلاف كردند.
بسياري فقيران و مسكينان و در راه ماندگان مسلمان را منظور دانستند مثل مورد مصرف صدقات (9)؛ در حالي كه اهل بيت اعلام كردند ذي القربي افراد معيني هستند كه همان چهارده معصومند و فقيران و مسكينان و در راه ماندگان نيز صاحبان اين صفات از بني هاشم [سادات]مد نظر است. (10)
امام رضا (ع) در بحث با علماي اسلام در جلسه مامون فرمود:
از آياتي كه در فضيلت آل و اهل بيت پيامبر آمده نه امت او، آيه خمس است: واعلموا انما غنمتم....؛ اين آيه بين آل و امت جدايي انداخته و آل را جدا از مردم شناخته و براي آل رضايت داده به آنچه براي خود راضي شده و آنان را براي اين عنايت برگزيده وابتدا سهمي به خودش اختصاص داده و بعد سهمي به پيامبرش داده و سپس براي "ذي القربي "و اين همرديف قرار دادن را در فيء (11) و طاعت (12) و غير آن هم قرار داده و آنچه براي خود پسنديده، براي آنان پسنديده و فرموده:
واعلموا انما غنمتم ... ؛ و اين سهم تا قيامت در كتاب خدا كه در امان از هر دستبرد است، براي آنان ثابت است . (13)
بنا بر اين ما بايد منظور از ذي القربي را از پيامبر و اهل بيت ياد بگيريم و آن بزرگواران ذي القربي را فقط بر اهل بيت معصوم تطبيق كرده اند و ديگر خويشاوندان پيامبر را جزو ذي القربي نشمرده اند.
پي نوشت ها:
1. شوري (42) آيه 22-23.
2. محمد بن حبيب الله ، إرشاد الأذهان إلى تفسير القرآن، اول، تهران، بيروت، دار التعارف، 1419 ق، ص491.
3. ابوحيان اندلسي، البحر المحيط في التفسير، بيروت، دار الفكر، 1420 ق ، ج‏9، ص 335.
4. بيضاوي، عبد الله بن عمر، اول، بيروت، دار احياء التراث العربي، 1418 ق، ج ‏5، ص 80.
5. محمد بن حبيب الله، همان.
6. بيضاوي، همان.
7. ابوحيان اندلسي، همان.
8. همان.
9. ر.ك: ابوحيان، همان، ج5، ص 324-325؛ ابن كثير، تفسير االقرآن العظيم، ج4، ص54-57.
10 . بحراني، البرهان، تهران، بنياد بعثت، 1416 ق، ج2، ص690- 691.
11. حشر (59) آيه 7.
12. مائده (5) آيه 55.
13. مجلسي، بحار الانوار، بيروت، الوفا، 1403 ق، ج25، ص 229-231.

موفق و موید باشید