منظور از لفظ ما در آیات قرآن چیست به عنوان مثال در آیه دو سوره الانسان (ما انسان را از نطفه به هم آمیخته ای آفریدیم و او را می آزماییم بدین جهت او را شنوا و بینا قرار دادیم) ؟

قرآن در مواردي كه سخن از ذات خدا است يا دعوت به توحيد و يكتاشمردن و يكتاپرستي است يا سخن از كارهايي است كه خود خدا بدون واسطه انجام مي دهد و واسطه در آن مقام راه ندارد، از خدا با ضمير متكلم وحده "انا ، هو، آياي ، انّي" ياد كرده :
إِلاَّ الَّذينَ تابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ بَيَّنُوا فَأُولئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَ أَنَا التَّوَّابُ الرَّحيمُ ( بقره (2) آيه 160)
نَبِّئْ عِبادي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحيم ( حجر (15)، آيه 49).
لا إِلهَ إِلاَّ أَنَا فَاتَّقُونِ ( نحل (16)، آيه 2 )
إِنِّي أَنَا رَبُّكَ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُوىً وَ أَنَا اخْتَرْتُكَ فَاسْتَمِعْ لِما يُوحى إِنَّني‏ أَنَا اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ أَنَا فَاعْبُدْني‏ وَ أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْري ( طه (20)، آيه 12 - 14 )
أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ أَنَا فَاعْبُدُونِ (انبياء (21)، آيه 25 )
يا بَني‏ إِسْرائيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتي‏ أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَ أَوْفُوا بِعَهْدي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَ إِيَّايَ فَارْهَبُون ( بقره (2)، آيه 40 )
در موارد ديگر كه سخن از افعال خدا است كه توسط وسائط و عواملي كه قرار داده صورت مي گيرند يا به دلايل ديگر، با لفظ متكلم مع الغير از خدا ياد شده است. در توجيه استفاده از ضمير متكلم مع الغير در اين موارد گفته شده:
1_ گاهى آوردن ضمير جمع به جهت اهميت دادن به موضوع مهمى بوده كه بايد به آن اهميّت ويژه اى داده مى‌شد، مانند حفظ و نگه دارى قرآن از تحريف. خداوند مى فرمايد:«انّا نحن نزّلنا الذّكر و انّا له لحافظون؛(1) ما قرآن را نازل كرديم و خود آن را حفظ مى كنيم».
اين تعبير پر از اعجاز و دربردارنده پنج ضمير جمع به جهت اهميت دادن به قرآن است.
2_ تدبير خدا به واسطه ملائكه كه جنود و كارگزاران هستند، انجام مى شود. همچنين ضمير جمع اشاره به اسباب و مسبباتي است كه خداوند در عالم قرار داده است. در عين حال كه همه به خداوند بازمي گردند، مانند: «إنّا كلّ شى خلقناه بقدر؛(2) ما هر چيزى را به اندازه خلق كرديم».
3_ گاهى جمع آوردن ضمير فقط براى گراميداشت و تعظيم است، مانند: «انّا هديناه السبيل؛(3) ما راه را به شما نشان داديم».(4)
4.گاهي كه عنايت خاص به چيزى است يا مي خواهد خلق بلا واسطه چيزى را معلوم كند و احتمال دخالت غير و واسطه ها را دفع نمايد، از ضمير متكلم وحده استفاده مي كند، مثل: «يا موسى انّنى أنا الله» در اين مورد آوردن ضمير جمع منافى با مقصود است.(5)
مرحوم آيت الله طالقانى در تفسير پرتوي از قرآن فرمود: در آيه«انّا انزلناه فى ليلة القدر» ضمير جمع به كار برده با آن كه خدا يكتا و يگانه است، تا بر عظمت نازل كننده (خدا) دلالت كند. بديهى است آن چه را كه بخشنده اى بزرگ مى‌بخشد و مى فرستد، قطعاً با اهميّت و عظيم است و نظيرش را در لفظ «الم نشرح لك صدرك» مى توان يافت.(6)
وجوه ديگري هم هست كه بايد براي آگاهي از آن ها به تفاسير مراجعه كرد.
پي‌نوشت‌ها :
1. حجر (15)، آيه 9.
2. قمر(54)، آيه 49.
3. انسان (76)، آيه 3.
4. صافي، معارف دين، ج 1، ص 178.
5. همان.
6. پر توي از قرآن، طالقاني، تهران، شركت سهامي انتشار، 1362 ش، ص 274.