بنام خدا
با عرض سلام و تبریک فرا رسیدن ماه مبارک رمضان
در مورد آیه 240 سورهء مبارکه بقره:
وَ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنكمْ وَ يَذَرُونَ أَزْوَجاً وَصِيَّةً لاَزْوَجِهِم مَّتَعاً إِلى الْحَوْلِ غَيرَ إِخْرَاجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُنَاحَ عَلَيْكمْ فى مَا فَعَلْنَ فى أَنفُسِهِنَّ مِن مَّعْرُوفٍ وَ اللَّهُ عَزِيزٌ حَكيمٌ(240)
و كسانى از شما كه مرگشان فرا مىرسد و همسرانى بر جاى مىگذارند [بايد] براى همسران خويش وصيت كنند كه آنان را تا يك سال بهرهمند سازند و [از خانه شوهر] بيرون نكنند پس اگر بيرون بروند در آنچه آنان به طور پسنديده در باره خود انجام دهند گناهى بر شما نيست و خداوند توانا و حكيم است (۲۴۰) ترجمه فولادوند در پارس قرآن.
این آیه برای من مبهم است و در آن نوعی بی عدالتی می بینم زیرا ظاهر آیه بر این دلالت دارد که وقتی مردی فوت می کند وارث اصلی آن مرد خانواده پیشین او یعنی پدرو مادر و خواهران و برادرانش و احیانآ فرزندانش هستند و زن او که مثلآ 30-40 سال با او زندگی کرده و زندگی ساخته و رنج برده و با این زندگی و محیط و خانواده پیوند عاطفی پیدا کرده، حقی جز سهم کوچکی از ارث ندارد و مطابق آیه بعد از گرفتن این سهم کوچک، فقط حداکثر یک سال می تواند در خانه و محیطی که عمر و جوانی اش را درآن صرف و سپری کرده باقی بماند و وارثین اصلی حق دارند به راحتی و بدون در نظر گرفتن عواطف او و شرایط روحی و سنی او بعد از یک سال از آنجا بیرونش کنند.
در مراجعه به تفسیر نمونه هم چیزی دستگیرم نشد. احتیاج به جواب مفصل و دقیق دارم. با تشکر فراوان و خدا نگهدارتان
با سلام و آرزوي قبولي طاعات و عبادات شما در اين ماه عزيز و سپاس از ارتباط تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
زن و مرد دو انساني هستند كه با پيمان ازدواج شريك زندگي هم مي شوند و با هم خويشاوند مي گردند و اگر اين پيمان تا زمان مرگ يكي از آنها ادامه داشته باشد، از هم ارث مي برند.
ارث بردن قانوني است كه از دير هنگام بين خويشاوندان وجود داشته، گر چه در بعضي جامعه ها زن را ارث بر از شوهر نمي شمردند. ولي شوهر را از زن ارث بر مي شمردند.
قرآن ضمن امضاي اصل كلي و طبيعي ارث بري در تعيين وارثان دخالت كرد و خويشاوندان را درجه بندي كرد و براي آنها بر حسب درجه و جايگاهشان ارث وضع نمود. در اين زمينه زن و مرد را از خويشاوندان سببي شمرد كه هميشه از هم ارث مي برند گر چه در شرايط مختلف اين ارث تفاوت دارد كه بحث مفصل آن در باب ارث آمده است و خلاصه اين كه ارث زن از شوهر يا شوهر از زن هميشه ثابت است و در هيچ شرايطي منتفي نمي گردد.
اما آيه بالا ناظر به بحث ارث نيست. بلكه ناظر به عادتي بود كه وجود داشت. زماني كه اين آيه نازل شد، هنوز عده وفات و قانون ارث تشريع نشده بود و رسم زنان عرب بود كه يك سال بعد از مرگ شوهر خود عده نگه مي داشتند و خداوند در اين آيه مسلمانان را مامور مي كند هنگام وفات براي اين عده يك ساله فكر كنند و وصيت نمايند كه متاعي به زنانشان داده شود تا هزينه اين سال باشد و ورثه هم حق ندارند در اين مدت آنان را از خانه هايشان اخراج كنند گر چه خودشان حق دارند خانه را ترك كنند. (1)
بعد اين دستور از دو جهت نسخ شد:
از جهت مدت با نزول آيه عده وفات (2)، يك سال نسخ شد و به چهار ماه و ده روز كاهش يافت.
دوم اين متاع و هزينه يك ساله نسخ شد و سهم ارث زن معين گرديد. (3)
با توجه به آيات ارث و عده وفات اگر زني شوهرش بميرد، با مرگ شوهر، وارثان مي توانند حق ارث خود را طلب كنند و زن هم يكي از وارثان است كه با گرفتن سهم خود، به دنبال زندگي اش مي رود. البته طبيعي است كه اگر زن فرزند داشته باشد، با فرزندانش كه بقيه ورثه شوهرش مي باشند، در همان خانه زندگي اش را ادامه مي دهد.
ديگر اين كه زن بايد چهار ماه و ده روز عده وفات نگه مي داشت و بعد از اين مدت براي خودش تصميم مي گرفت.
بنا بر اين، آيه بالا كه در مراحل ابتدايي تشكيل جامعه اسلامي و ناظر به رسوم جاهليت بود، در صدد حفظ كرامت زن بود و بعد با تعيين حقوق او و با تعيين مدت عده، نسخ شد و اين آيه به هيچ وجه با حرمت و كرامت زن منافاتي ندارد.
زن هم يكي از اعضاي خانواده است و مثل بقيه اعضاي خانواده و وارثان حق و حقوقي دارد. نه بايد حق او انكار شود و نه حق ديگر وارثان كه مثل او با ميت ارتباط روحي و عاطفي داشته اند. آيات ارث رعايت حقوق همه وارثان است و آيه بالا كه قبل از آيات ارث نازل شده و بعد نسخ گرديده رعايت، حقوق زن قبل از تشريع حكم ارث و عده وفات است.
پي نوشت ها:
1. طباطبايي، الميزان، ترجمه موسوي همداني، قم، انتشارات اسلامي، 1374 ش، ج 2، ص 370 .
2. بقره (2)، آيه 234.
3. فيض كاشاني، الاصفي، قم، دفتر تبليغات، 1418 ق، ج 1، ص 114.
موفق و موید باشید
