اعتقادی

با سلام و آرزوي قبولي طاعات و عبادات شما در اين ماه عزيز و سپاس از ارتباط تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
شك نيست كه اهل بيت يك مفهوم مجمل است كه افراد مختلفي را مي تواند در بر بگيرد از جمله همسران (خانم عايشه و ديگر همسران پيامبر)، فرزندان، نواده ها، پدر و مادر، جد پدري، جد مادري و ديگر افرادي كه در خانه فرد زندگي مي كنند و تحت تكفل اويند و همين طور است خويشاونداني كه جزو افراد خانه او و تحت تكفلش هستند و غلامان و كنيزانش و ... .
همه اينها از لحاظ عرفي و لغوي مي توانند جزو اهل بيت فرد باشند و اگر بخواهيم عنوان "اهل بيت" را بر بعض آنها اختصاص دهيم يا بعضي را از شمول اين عنوان خارج كنيم، دليل مي خواهد.
در قرآن هم اتفاق افتاده كه همسر فرد جزو اهل بيت او شمرده شده مثل:
أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللّهِ رَحْمَتُ اللّهِ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَّجِيدٌ (1)
(فرشته‏ها خطاب به همسر ابراهيم) گفتند: آيا از كار خدا شگفتى مى‏كنى در حالى كه رحمت خداوند و بركت‏هاى او بر شما اهل بيت ابراهيم است؟! همانا او ستوده صفات و ستوده افعال و صاحب كرم عميم و جلال گسترده است.
در اين آيه به صراحت همسر حضرت ابراهيم از اهل بيت او شمرده شده است.
در مقابل، آيه زير هست كه فرزند نوح را كه هيچ كس "اهل بيت نوح" بودن او را انكار ندارد. حتي خود نوح هم او را از اهل بيتش مي داند، از اهل بيت نوح بودن خارج مي سازد:
َرَبِّ إِنَّ ابْني‏ مِنْ أَهْلي... إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِك (2)
پروردگارا، پسرم از خاندان من است... (خداى) گفت: اى نوح، او از خاندان تو نيست. و همين قرآن كه همسر ابراهيم را از اهل بيت او مي شمارد، همسران نوح و لوط را از اهل بيت آنان نمي شمارد.
بنا بر اين همسران پيامبر از لحاظ لغويمي توانند جزو اين عنوان باشند و هم مي توانند نباشند؛ ولي دليلي نداريم كه هستند. زيرا نه آيه خطاب به آنان است و نه روايتي بر داخل بودن آنان در عنوان اهل بيت دلالت دارد. بلكه ظاهر آيه دلالت دارد كه آنان داخل نيستند. زيرا در آيه 33 احزاب(وَ قَرْنَ في‏ بُيُوتِكُنَّ وَ لا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى‏ وَ أَقِمْنَ الصَّلاةَ وَ آتينَ الزَّكاةَ وَ أَطِعْنَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيراً (33) و با وقار در خانه خود قرار گيريد و (در ميان مردم) همانند ظهور (زن‏ها) در دوران جاهليت نخستين (با آرايش و زينت بدون رعايت حجاب) ظاهر نشويد و نماز را برپا داريد و زكات بپردازيد و از خدا (در احكام شريعت) و از رسول او (در فرمان ولايى او) اطاعت نماييد، جز اين نيست كه خداوند (به اراده تكوينى خاص) مى‏خواهد از شما اهل بيت (پيامبر) هر گونه پليدى (در عقايد و اخلاق و اعمال) را بزدايد و شما را به همه ابعاد پاكى پاكيزه گرداند.) با اين كه آيات قبل و ادامه اين آيه خطاب به آنان است. ولي خود اين عبارت خطاب به آنان نيست و مخاطب در اين عبارت فرق كرده و بعد دوباره آنان كه قبل از اين عبارت مخاطب بودند ،مخاطب مي شوند و اين تغيير مخاطب قطعا دلالتي دارد.
ديگر اين كه هيچ دليل معتبري نداريم كه اين عبارت در ضمن آيات قبل و بعد كه خطاب به همسران هستند، نازل شده تا سياق نزول بر داخل بودن آنان دلالت كند. بلكه روايات دلالت دارد كه اين عبارت جداگانه و در واقعه خاصي نازل شده و حالا يا پيامبر به مصلحتي كه خدا به او خبر داده، دستور داده آيه را اينجا قرار دهند يا جمع كنندگان قرآن به اجتهاد خود آن را اينجا قرار داده اند. خلاصه دليلي نداريم كه سياق موجود سياق نزول است. بلكه بر عكس آن دليل نداريم.
علاوه اين كه آيه دلالت بر عصمت اهل بيت دارد و هيچ كس نسبت به همسران و ديگر خويشاوندان پيامبر ادعاي عصمت نكرده و اصحاب كساء تنها كساني اند كه در موردشان ادعاي عصمت شده و ادله اي بر عصمت آنها ارائه شده است.
آيه دلالت بر انحصار اين اراده در اهل بيت دارد و روايات هم صراحت بر انحصار اين عنوان در اصحاب كساء دارد به همين جهت پيامبر اجازه ندادند هيچ كس ديگر در جمع آنان وارد شود.
رواياتي كه از پيامبر در مورد مصداق هاي اهل بيت رسيده و فراوان و معتبر هستند و در كتب معتبر اهل سنت هم ثبت شده اند، دلالت دارند كه پيامبر اصرار داشتند كه نشان دهند مصداق هاي "اهل بيت" فقط پنج تن هستند و ديگران حتي همسران او در اين زمره نيستند از اين رو بارها آنان را زير عبا جمع كرده و برايشان دعا مي كرد و به هيچ كس ديگر حتي همسران خود اجازه وارد شدن به زير كساء و داخل شدن در آن جمع را نداد. (3)
با توجه به اين ادله نمي توان گفت منظور از اهل بيت همسران و ديگر اهل خانه پيامبر از جمله همه فرزندان او هستند و مصداق هاي اين آيه فقط اصحاب كساء هستند.
پي نوشت ها:
1. هود (11) آيه 73.
2. همان، آيه 45 و 46.
3. طبري، جامع البيان، بيروت، دار المعرفه، 1412 ق، ج12، ص 7-8 و ...

موفق و موید باشید