با سلام و آرزوي قبولي طاعات و عبادات شما در اين ماه عزيز و سپاس از ارتباط تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
قبل از پرداختن به پاسخ نخست خود ما بايد به اين نكته توجه نمائيم كه دين بزرگ ترين موهبت الهي به بشر است. گر چه در علم منطق، انسان را به «حيوان ناطق» تعريف مي كنند، اما برخي از متفكران انسان را «حيوان ديندار» نيز ناميده اند. دين از روز اول خلقت بشر، همراه او بوده و نخستين انسان آفريده شده نخستين پيامبر خدا نيز بوده است. به لحاظ مطالعات تجربي نيز در طول و عرض تاريخ و جغرافيا، هرگز جامعۀ انساني بدون دين مشاهده نشده است. اين خود نشانگر آن است كه هم دين با تولد انسان متولد شده و هم هميشه انسان خود را با دين معرفي كرده است.
حال كه اين موهبت عظيم در اختيار بشر قرار داده شده است، عقل حكم مي كند كه از ارزشمندترين هديۀ الهي، عالي ترين بهره برداري صورت گيرد و چون بهره برداري از هر چيز متوقف بر شناخت آن است، اگر انسان تمام سرمايۀ خود را در مسير شناخت دين مصرف نمايد به بيراهه نرفته است.
اما در مورد چگونگي تفهيم مسايل ديني و اعتقادي به ديگران مي توان به چند نكته توجه نمود:
1- اصلاح نگرشهاي نادرست جوانان نسبت به دين و دينداري: رفتار أفراد از نظر پايبندي به واجبات يا شركت در مجالس و مراسم مذهبي با باورها و نوع نگرش فرد، رابطهي مستقيم دارد. هرچه باورهاي فرد نسبت به مذهب محكمتر بوده و نگرش مثبتتري نسبت به جايگاه مذهب در زندگي داشته باشد، علاقهي آنها به مسايل مذهبي، بيشتر و رفتارهاي مذهبي او نيز فراوانتر است.
به نظر ميرسد دگرگوني در پندارها و باورهاي فرد به دگرگوني در گرايشها و رفتارهاي فرد ميانجامد. از ديدگاه پاسخگويان، مهمترين عوامل بيتوجهي برخي جوانان به دين و مذهب عبارت است از: نبود آموزشهاي مناسب از سوي خانواده و ديگر نهادهاي اجتماعي و ناآشنايي جوانان با دين.
نخستين گام براي تشويق جوانان به دين و «اصلاح نگرشهاي نادرست جوانان نسبت به دين و دينداري»، آموزشهاي مناسب است.
2- تفهيم سعادت أبدي: جوانان بايد بدانند اگر بخواهند در مجموع زندگي خود، سعادتمند باشند، در حالي كه خودشان به تنهايي قادر به شناخت روابط حاكم بر دو جهان و در نتيجه، قادر به شناخت سعادت حقيقي نيستند و راه رسيدن به آن سعادت را نمي دانند، بديهي است به دنبال اموري بروند كه ادعا مي شود چنين امكاني را فراهم مي آورند. دين نيز يكي از اين امور است. بنابراين، اگر انسان در اين زمينه كوتاهي كند و اين كوتاهي موجب شود كه جهان آخرت خود را از دست بدهد و سعادت هميشگي از او سلب شود و دچار شقاوت ابدي گردد غير از خود نبايد كسي را ملامت كند.
به دليل آن كه انسان ذاتا به دنبال سعادت خود است و ارزشمندترين چيز براي او سعادت ابدي اوست، بنابراين، طبيعي است مسائلي را تحقيق كند كه راه رسيدن به اين كمال مطلوب را برايش هموار سازد، و اگر اثبات شود كه دين در ادعاهايش صادق است آن گاه تمام هستي ابدي انسان در گرو رسيدن به اين دين است. در اين فرض، پرداختن به موضوعات ديگر، كه داراي اين حد از اهميت نيستند، منطقا سزاوار نيست.
3- سرنوشت انسان به دست خود شخص: نحوه ي زندگي انسان در اين دنيا دقيقا بر كيفيت زندگي ابدي او تأثير خواهد داشت. پس فهميدن نحوه ي زندگي درست در اين دنيا بايد براي انسان عاقل در اولويت اول باشد تا زمينه ي سعادت ابدي برايش فراهم شود.
شهيد مطهري براي تبيين اين ضرورت، از راه ارتباط و پيوستگي دو زندگي دنيوي و اخروي وارد مي شود و مي فرمايد همان گونه كه در احاديث آمده است: «دنيا مزرعه اي است كه بندگان خدا در آن ترش و شيرين و خير و شر كشت مي كنند».(1) سرنوشت زندگي ابدي انسان در همين دنياي مادي و به دست خود انسان رقم مي خورد. نه خود انسان از بين رفتني است و نه نتيجه ي اعمال او، بلكه در قيامت، نتيجه ي اعمالي كه او در دنيا انجام داده است مجسم خواهد شد و بايد تمام زندگي ابدي خود را با اين اعمال تجسم يافته بگذراند كه اگر اعمالي نيك باشند او به سعادت ابدي و اگر اعمالي ناپسند باشند او به شقاوت ابدي رسيده است.(2)
4- پسنديده بودن تكاليف شرعي: يكي ديگر از مباني مورد استفاده متكلمين در باب نياز بشر به دين استفاده از قاعدهي «پسنديده بودن تكاليف شرعي» است. همانطور كه ميدانيم دين مجموعهاي از آموزههاي ديني را در بر ميگيرد كه براي هدايت انسانها فرستاده شده است. اين آموزهها در بيان فقها و متكلمين با عنوان «تكاليف» ياد ميشود. از ديدگاه متكلمين اسلامي تكاليف با همهي دشواريها و مشقتهايي كه دارد امري پسنديده و حسن قلمداد ميشود، زيرا موجب رسيدن انسان به سعادت دائمي ميشود. مشقت و تلاش موقت براي رسيدن به خير دائمي معاملهاي پر سود قلمداد ميشود.
5- چشاندن طعم ايمان با رفتار شايسته: أفراد بايد طعم عملي ايمان را در زندگي شما ببينند، يعني وقتي مي گوييد: الا بذكر الله تطمئن القلوب (تنها با ياد خدا دلها آرام مي گيرد)، بايد خودتان هم تا حدي به اين آموزه ها پايبند باشيد و آنها را در خود پياده نموده باشيد. امام صادق (ع) مي فرمايد: "كُونُوا دُعَاةً لِلنَّاسِ بِالْخَيْرِ بِغَيْرِ أَلْسِنَتِكُمْ لِيَرَوْا مِنْكُمُ الِاجْتِهَادَ وَ الصِّدْقَ وَ الْوَرع".(3) مردم را با غير زبان خود (يعني با عمل خوب خود)، به نيكيها دعوت كنيد؛ آنها بايد پرهيزكاري و راستي را در عمل شما ببينند.
6- تشويق: در آموزش مسايل دين استفاده از تشويق عنصر لازم است و پيامبر اكرم (ص) به عنوان بزرگترين مبلغ دين از اين مطلب در راه تبليغ اسلام از آن بهره مي بردند: "وَ ما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ مُبَشِّراً وَ نَذيراً".(4) اى پيامبر! ما تو را جز بعنوان بشارت دهنده و انذار كننده نفرستاديم.
سخن پاياني:
به ديگران اين نكته را تفهيم كنيد كه عقل چنين حكم مي كند كه براي پرهيز از اشتباه، در تشخيص كمال نهايي و همچنين براي پرهيز از انتخاب وسايل نادرست، براي رسيدن به اين هدف، سراغ كسي برويم كه خود او انسان، جهان، هدف ها، وسايل، استعدادها و توانايي هاي انسان را آفريده و دقيقا بر آفريده ي خود آگاه است. اگر چنين كرديم آنگاه ضمانتي براي شناخت صحيح هدف و شناخت صحيح وسيله ي متناسب با آن را پيدا كرده ايم.
منطقا كسي بهتر از همه مي تواند موجودي را بشناسد و براي او برنامه اي واقع بينانه طراحي كند كه خود، خالق آن موجود است و تمام واقعيات او را دقيقا مي داند؛ زيرا خود او چنين واقعياتي را آفريده است.
و در آخر: از آنجايي كه اين بحث نياز به توضيح مفصل دارد و ما در اين مركز محدوديت هايي داريم، شما را به دو مقالۀ مناسب و دو كتاب كه در اين زمينه نوشته شده است، ارجاع مي دهيم:
- دليل نيازمندي به دين: (http://www.andisheqom.com/Files/faq.php?level=4&id=4633&urlId=169)
- نياز به دين از ديدگاه شهيد مطهري(ره): ( http://www.rasekhoon.net/article/show-34209.aspx)
1ـ نياز به دين، نويسنده: يوسفيان، حسن، تهران، موسسه دانش و انديشه معاصر.
2ـ مباني معرفت ديني، نويسنده: حسين زاده، محمد، مؤسسه امام خميني(ره).
پي نوشت ها:
1. ابن شعبه حراني، تحف العقول، تحقيق علي اكبر غفاري،اسلامي، 1363ش، ص 510.
2. مقدمه اي بر جهان بيني اسلامي، صدرا، 1373ش، ج6، ص 29-31.
3. مجلسي، بحارالانوار، دار احياء التراث العربي، 1403ق.، ج68، ص8.
4. فرقان(25) آيۀ 56.
موفق و موید باشید
