اعتماد به نفس

با سلام و آرزوي قبولي طاعات و عبادات شما در اين ماه عزيز و سپاس از ارتباط تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
اگرچه جا دارد كه در پاسخ كامل به همه سؤالات شما، كتاب ها يا مقالات علمي پژوهشي متعددي نگاشته شود. اما در اين جا سعي مي كنيم به صورت مختصر و مفيد مطالبي را خدمت تان عرض كنيم تا پاسخ سؤالات خود را دريافت كنيد.
شكي در اين نيست كه انسان براي دست يابي به موفقيت و رسيدن به هر كمالي، نيازمند عنصري به نام اعتماد به نفس و باور به توانايي ذاتي خود است. اين اعتماد موجب مي شود تا اميد به دست يابي و موفقيت در وي تقويت گردد و انگيزه اي براي انجام كارهاي سخت و دشوار و رفع موانع در او پديدار شود. از اين رو روان شناسان و انديشمندان حوزه هاي رفتارشناختي بر اين باورند كه اعتماد به نفس نه تنها نيمي از موفقيت است، بلكه عامل اصلي بروز توانايي ها در انسان و شكوفايي استعدادهاست، البته اگر اعتماد به نفس به معناي قرآني آن مد نظر قرار گيرد نه تنها منافاتي با اعتماد به خدا ندارد. بلكه در راستاي آن بوده و براي رشد و تعالي انسان ضروري است بنابراين، اگر اعتماد به نفس به معناي قرآني آن در جامعه ترويج و گسترش گردد هيچ ضرري متوجه جامعه نمي گردد و تضادي با دين هم ندارد.
به طور كلي، منظور از اعتماد به نفس، خودباورى و تكيه بر توانايي هاي خود، باور به استعدادها و توانايي ها و قابليت هاي ذاتي خويش و خوداتكايي در برابر اتكاء به ديگران است. در مقابل آن، عدم اعتماد به نفس قرار دارد كه منظور از آن، اين است كه انسان با آن كه داراي توانايي ها، استعدادها، ارزش‏ها و لياقت‏هاي خاص خود است. ولي خود را ناتوان و ناچيز مي‏پندارد و از همين روي به خود جرئت اقدام به كار و رفع موانع و مشكلات را نمي‏دهد و از سوي ديگر، دائماً دست نياز به سوي ديگران دراز مي كند و از آنها ياري مي طلبد.
اين معنا از اعتماد به نفس، ريشه در مفاهيم قرآني دارد. قرآن كريم سعادت هر انساني را مرهون عمل و تلاش و مجاهدت او مي داند و براي او جز حاصل كوشش و فعاليتش پاداشي در نظر نمي گيرد: «كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهينَة؛ هر انساني در گرو اعمال خويش است.» در جاي ديگر مي فرمايد: «لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاَّ ما سَعى‏؛ براى انسان بهره ‏اى جز سعى و كوشش او نيست.» امام علي(ع) نيز مي فرمايد: « قَدْرُ الرَّجُلِ عَلَى قَدْرِ هِمَّتِه؛ ارزش هر انساني به مقدار همت و تلاش او است.» بنابراين، كسي كه در قدم اول به توانايي ها و استعدادهاي خدادادي خود باور نداشته باشد، نمي تواند براي به فعليت رساندن آنها آن گونه كه بايد و شايد قدمي بردارد و تلاشي انجام دهد. از طرف ديگر، اين معنا از اعتماد به نفس در مقابل اعتماد به خداوند قرار ندارد چرا كه انسان مؤمن و معتقد در عين اين كه به استعدادها و توانايي هاي خدادادي خود اعتماد دارد و بر اساس آن پيش مي رود، همه آنها را از جانب خدا مي داند و به هيچ وجه خود را از خداوند بي نياز نمي داند.
اعتماد به نفس اگر به معناي استغناي ذاتي از خداوند باشد، در انديشه و بينش، كفر و گمراهي است و در عمل، امري خلاف واقع و دور از حقيقت است. قرآن به كساني كه به اين معنا از اعتماد به نفس باور دارند شديداً هشدار مي دهد و آن را كفر و گمراهي بر مي شمارد. از نظر قرآن يكي از عوامل بسيار مهم در راه كفر و طغيان بشر بر ضد خدا، استغناي انسان است: «إِنَّ الْانسَانَ لَيَطْغَى، أَن رَّءَاهُ اسْتَغْنى؛ به يقين انسان طغيان مى‏كند، از اين كه خود را بى‏نياز ببيند!»
اگرچه آراى فقها و انديشمندان اسلامى در زمينه پذيرش اعتماد به نفس در ظاهر متعدد است اما، اختلاف آراي آنها بيش از هر چيز، متأثر از برداشتى است كه آنان از مفهوم اعتماد به نفس دارند. اگر اعتماد به نفس را مفهومى در عرض اعتماد به خداوند و به موازات آن در نظر بگيريم، بى ‏گمان قابل پذيرش نخواهد بود و كسانى كه آن را از ديدگاه اسلامى نفى مى ‏كنند، به يقين چنين برداشتى از آن دارند.
اعتماد به نفس از منظر قرآني، مفهومى هم ‏عرض اعتماد به خدا نيست تا بخواهيم در مقام انتخاب، يكى از اين دو را برگزينيم و ديگرى را نفى كنيم. اين دو مفهوم، در طول يكديگرند و بنابراين، اگر سخنى از اعتماد به نفس گفته مى‏شود، در مقابل توكل و اعتماد بر قدرت لايزال الهى نيست، بلكه مقصود آن است كه به جاى اعتماد به ديگران و قبول ذلت در برابر آنان، بايد به نيروهاى خدادادى در وجود خود اتكا كنيم.
اعتماد به نيروهايى كه خداوند در نهاد ما نهاده است، بدون ترديد با توكل و اعتماد بر خداوند ناسازگار نيست. به بيان ديگر، اعتماد به نفس مفهومى نسبى است نه مطلق؛ بدين معنا كه در تعارض ميان اعتماد به نفس و اتكا به ديگران، بايد اولى را انتخاب كرد، ولى اين بدان معنا نيست كه فرد داراى اعتماد به نفس، ديگر اعتماد به خدا و توكل را كنار گذاشته و تنها به خود متكى است. «اگر توكل و اعتماد به خدا را به معناى واقعى آن، يعنى به كارگيرى اسباب طبيعى براى رسيدن به اهداف و در عين حال، واگذارى نتايج و اثربخشى آنها به خواست و مشيت الهى بدانيم، و نيز درباره اعتماد به نفس كه به نيروها و توانايى‏هاى خود اتكا مى‏كنيم، منشأ آنها را خدا بدانيم و معتقد باشيم، هر آنچه داريم از خداست و خدا اين همه امكانات و نيروها را در اختيار ما قرار داده است تا روى پاى خود بايستيم و به ديگران نيازمند نباشيم، در اين صورت، نه ‏تنها اعتماد به نفس با اعتماد به خدا و توكل به او منافات ندارد، بلكه يكى از ابعاد اصلى و مهم آن را تشكيل مى‏دهد». بنابراين، اگر در مواردى از اعتماد به نفس نفى شده است، مقصود آن نيست كه اين امر از نظر دين به طور كلى محكوم است، بلكه هشدارى است به انسان ‏ها كه درباره توانايى ‏هاى خود دچار غفلت و غرور نشوند و آنها را مستقل از اراده خداوند نبينند.
به هر حال، اعتماد به نفس به معناي قرآني آن، هماهنگي و ارتباط تنگاتنگي با مسئله توكل و مقوله اعتماد به خدا و تكيه بر او دارد و نمي توان مسئله اعتماد به نفس را در اسلام و قرآن از توكل و اعتماد به خدا جدا دانست.
به طور كلي، اگر اعتماد به نفس به معناي غير قرآني آن در جامعه ترويج و گسترش يابد، مناسب جامعه اسلامي نبوده و در راستاي انديشه انسان محوري غربي است كه در آن از مردم خواسته مي شود كه به جاي تكيه و اعتماد به خدا، فقط به خود تكيه و اعتماد داشته باشند و خدا را به كناري نهد و امور را آن طور كه خود مي خواهند مديريت كنند. اين معنا از اعتماد به نفس همان مفهوم استغناي انسان از خداوند است كه در آيات قرآن به عنوان بينش و نگرش نادرست مذموم و عاملي براي كفر و طغيان بشر برشمرده شده است كه همه انديشمندان مسلمان با آن مخالف هستند.
موفق و موید باشید