آیه تطهیر

با سلام و تشكر از ارتباط شما با مركز ملي پاسخگويي به سوالات ديني
در اینجا مختصری از این نشانه ها را ذکر می کنیم:
درست است که عبارت " انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهرکم تطهیرا"در بین آیاتی آمده که مربوط به همسران رسول خداست، یعنی هم مخاطب آیات قبل و هم آیات بعد همسران است ولی مخاطب این عبارت به دلایل متعدد همسران نیست از جمله:
1- آیات قبل و بعد همه با صیغه جمع مونث مخاطب یا غایب آمده مثلا:"ان کنتن"، "تردن"، "تعالین"، "امتعکن"و... ؛ ولی به ناگاه در این عبارت ضمیر عوض شده و ضمیر جمع مذکر می آید: "عنکم"، "یطهرکم"؛این نشان می دهد که مخاطب این عبارت با مخاطب آن آیات تفاوت دارد.
2-آیات قبل و بعد خطاب به زنان پیامبر است و بر این تصریح شده است. در ابتدای آیات آمده:"یا ایها النبی قل لازواجک.. . "و باز در آیات بعد تصریح می کند: "یا نساء النبی من.. . یا نساء النبی لستن... " ولی به ناگاه در این عبارت مخاطب را با عنوان "اهل البیت" یاد می کند و این هم ئشان می دهد مخاطب غیر از مخاطب قبلی است.
3-این عبارت دلالت بر اراده خاص خدا بر طهارت و عصمت اهل بیت دارد زیرا اراده عمومی خدا بر پاکی همه انسان ها است. ارسال کتب و مبعوث کردن پیامبران برای محقق ساختن آن اراده عمومی است. خداوند در سوره مائده بعد از بیان احکام وضو و غسل و تیمم می فرماید :
«ما یرید الله لیجعل علیکم من حرج و لکن یرید لیطهرکم و لیتم نعمته علیکم»(1)ولی در اینجا سخن از اراده اختصاصی است چون با "انما" آورده که دلالت بر انحصار دارد. پس غیر از اراده عمومی است. به همین جهت دلالت بر عصمت دارد اما هیچ کس ادعا نکرده زنان پیامبر معصوم بوده اند بلکه همه بر معصوم نبودن آنان اتفاق دارند به خصوص که قرآن بر گناهکار بودن بعضی صراحت دارد. در سوره تحریم راجع به بعضی زنان پیامبر آمده:
" ان تتوبا الی الله فقد صغت قلوبکما و ان تظاهرا علیه فان الله هو مولیه و.. . "(2)و در سوره احزاب آمده:
"ان الله اعد للمحسنات منکن اجرا عظیما"(3)
در همین سوره آنان به خانه نشینی بعد از پیامبر و دوری از سردمداری جریانات سیاسی امر شدند :"و قرن فی بیوتکن"(4) اما بعضی از آنان از این فرمان صریح سر پیچی کردند. پس معلوم می شود زنان قطعا منظور نبوده اند.
4-"اهل بیت " که مخاطب آیه تطهیر است، یک عنوان است که مصداق های مختلفی می تواند داشته باشد. اهل خانه یک فرد می تواند خودش، زن یا زنانش، فرزندان، پدر و مادرش که با او زندگی می کنند و کسان دیگری که تحت تکفل او هستند، باشند. قرآن ساره، همسر حضرت ابراهیم را جزو اهل بیت ایشان می شمارد. ملائکه خطاب به ساره می گویند:
"رحمت الله و برکاته علیکم اهل البیت"(5). علاوه اینکه ما شیعیان، علی را که داماد و پسر عمو ی پیامبر است و زهرا را که جزو دختران پیامبر است و حسن وحسین را که دختر زاده های پیامبرند، جزو اهل بیت می شماریم ، حال آن که پیامبر دامادها و دختر ها و دختر زاده های دیگر هم داشته است.
پس باید گفت :مصداق اهل بیت افراد فراوانی می تواند باشد ولی در اینجا اهل بیت با وصف عصمت آمده و بسیاری از اینان معصوم نبوده اند و نمی دانیم کدامین معصوم بوده اند. پس در اینجا برای شناسایی مصداق ها راهی جز مراجعه به پیامبر نداریم.
5 حدیث رسول خدا که تنها راه شناسایی مصداق های اهل بیت است، به ما اعلام می کند اهل بیت فقط امام علی، امام حسن، امام حسین و حضرت زهرا علیهم السلام بودند که اصحاب پنجگانه کسا را تشکیل دادند. دیگران هر چند از جانب پیامبر به خیر و صلاح معرفی شدند، ولی از اهل بیت به شمار نیامدند، هم چنان که در مباهله پیامبر جز این چهار کس را با خود نبرد.
بنا بر این آیه تطهیر دلالت بر عصمت اهل بیت دارد. اهل بیت گر چه می تواند مصداق های مختلف داشته باشد ولی اهل بیت معصوم را فقط خدا و پیامبر می شناشد و جز معرفی پیامبر هیچ راهی برای شناسایی آنان وجود ندارد. می توانیم با دلایلی بفهمیم که بعضی جزو اهل بیت نیستند زیرا گناه آشکار کرده اند ولی نمی توانیم بدانیم چه کسانی جزو اهل بیت هستند، چون عصمت امری درونی است و جز خدا کسی بدان علم ندارد.
پس راه شناسایی اهل بیت معصوم فقط مراجعه به پیامبر است و پیامبر هم زنانش را جزو اهل بیت نشمرده است.
اما همان طور که در روایات هم آمده، رسول خدا وقتی دختر و داماد و دو نوه اش را زیر عبا جمع کرد، دست به آسمان بر داشت و عرض کرد : خدایا اینان اهل بیت منند. پس رجز و پلیدی را از آنان دور بدار، آن گاه آیه در اجابت دعای پیامبر نازل شد و بعد از آن پیامبر در عمل به آیه "و امر اهلک بالصلوة و اصطبر علیها"(6) تا اخر عمر صبحگاهان بر در خانه دخترش می آمد و آنان را به اقامه نماز فرا می خواند و این آیه را تلاوت می کرد و عملا نشان می داد منظور از اهل او، این خانواده است. (7)
اما این که این آیه حصر در آن پنج تن است، به قول معروف حصر اضافی است یعنی در آن زمان فقط این پنج تن مشمول آیه می شدند اما منافاتی ندارد که بعد نیز افرادی به آنها اضافه شوند و بقیه امامان بعد به دنیا آمدند و با توجه به روایات پیامبر مصداق این آیه بوده و معصوم هستند و مشمول آیه شدند و هنگام نزول این آیه نبودند و آن هنگام فقط پنج تن بودند.
ضمیر کم مذکر است به" اهل البیت" بر می گردد که از لحاظ لفظ مذکر است و از لحاظ مصداق ممکن است مذکر یا مؤنث باشند.
البته مانعی هم ندارد که برای جمعی که اکثر آنها مرد هستند، به لحاظ غلبه لفظ مذکر به کار ببریم.
پی نوشت ها:
1-مائده(5)، آیه6.
2-تحریم(66)، آیه4.
3- احزاب(33)، آیه 29.
4- همان، آیه33.
5-هود(11)آیه 73.
6-طه(20)، آیه 132.
7-احقاق الحق، ج2، ص532.