خمس

با سلام و تشكر از ارتباط شما با مركز ملي پاسخگويي به سوالات ديني
خمس هم مانند غالب احکام در قرآن به اجمال بیان شده و تبیین و تفصیل آن به عهده پیامبر و اهل بیت ایشان واگذار گردیده است.
در قرآن راجع به خمس فقط آیه زیر آمده :
وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْ‏ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبى‏ وَ الْيَتامى‏ وَ الْمَساكينِ وَ ابْنِ السَّبيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَ ما أَنْزَلْنا عَلى‏ عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ وَ اللَّهُ عَلى‏ كُلِّ شَيْ‏ءٍ قَديرٌ (1)
و اگر به خدا و آنچه بر بنده خود در روز فرقان كه دو گروه به هم رسيدند نازل كرده‏ايم ايمان آورده‏ايد، بدانيد كه هر گاه چيزى به غنيمت گرفتيد خمس آن از آن خدا و پيامبر و خويشاوندان و يتيمان و مسكينان و در راه ماندگان است. و خدا به هر چيز تواناست.
این که منظور از "غنمتم" چیست؟ آیا فقط غنایم جنگی را شامل می شود یا غیر غنایم را هم شامل می گردد و اگر غیر غنایم را هم شامل می شود آیا "ارباح مکاسب" هم مشمول این آیه است یا نه؟ آیا منظور از "یتامی و مساکین و ابن سبیل" مطلق است یا از بنی هاشم منظور است ؟ و.. . ؛ جواب اینها را باید از سنت رسول خدا و اهل بیتش بیابیم که مفسر قرآن هستند.
روایات کتاب الخمس در بیان این معانی و جواب این سؤال ها می باشند و در آن روایات تصریح شده که خمس علاوه بر غنایم جنگی، بر چیزهای دیگر از جمله سود کار و کسب هم تعلق می گیرد و این تفسیر از زمان پیامبر بوده و بعد از پیامبر به خاطر این که اهل بیت مقهور واقع شدند و برای این که قدرت نگیرند، حقوق آنها از جمله خمس انکار شد و روایات خمس به صورت گذرا و نادر به کتب حدیث اهل سنت راه یافت ولی در شیعه بعد از دوره سخت بعد از پیامبر و در زمان امام باقر و امام صادق و امامان بعد دوباره در سطح گسترده مطرح شد و در کتب روایی ثبت گشت.
برای مشاهده روایات به وسایل الشیعه شیخ حر عاملی، ج 6، کتاب الحمس مراجعه کنید.
در کتاب وسائل الشیعه، باب 8 "کتاب الخمس" در باره اثبات وجوب خمس درسود کار و کسب است (2)که در آن بر وجوب خمس بر ارباح مکاسب که از مؤونه و خرج سال اضافه آید، سخن می گوید از جمله:
كتب بعض أصحابنا إلى أبي جعفر الثاني عليه السلام أخبرني عن الخمس أعلى جميع ما يستفيد الرجل من قليل وكثير من جميع الضروب وعلى الصناع ؟ وكيف ذلك ؟ فكتب بخطه : الخمس بعد المؤنة. (3)
راوی گوید بعض شیعیان به امام جواد نوشت:آیا خمس بر همه استفاده های فرد - چه کم و چه زیاد- از جمیع راه های کسب تعلق می گیرد؟ و چگونه؟
امام به خط خودش نوشت :
خمس بعد از هزینه حساب می شود.
سأل أبا الحسن الثالث عليه السلام عن رجل أصاب من ضيعته من الحنطة مأة كر ما يزكى فأخذ منه العشر عشرة أكرار وذهب منه بسبب عمارة الضيعة ثلاثون كرا وبقي في يده ستون كرا ما الذي يجب لك من ذلك ؟ وهل يجب لأصحابه من ذلك عليه شئ ؟ فوقع لي منه : الخمس مما يفضل من مؤنته (4)
از امام هادی سؤال شد فردی که از مزرعه اش مقداری گندم برداشت کرده و زکات آن را داده و مقداری از آن را برای آباد کردن مزرعه هزینه کرده، آیا بر باقی آن خمس تعلق می گیرد؟
امام فرمود: خمس بر اضافه از هزینه کسب و خرج زندگی تعلق می گیرد.
در مورد مؤونه اختلاف شد که هزینه زمین و کسب و.. . است یا هزینه عیال و زندگی را هم شامل می شود؟ و امام هادی در جواب نوشت:
الخمس بعد مؤنته ومؤنة عياله وبعد خراج السلطان (5)
خمس بعد از هزینه کسب و مزرعه و... و هزینه عیال و خراج سلطان می باشد.
اما در مورد تحلیل خمس بحث است و روایاتی بر تحلیل آن وارد شده ولی نمی توان به صرف آن روایات در همه حال و همه شرایط بخصوص در زمانی که فقیه جامع شرایط بسط ید داشته و حکومت تشکیل داده و اداره اجتماع را به عهده گرفته، قائل به تحلیل خمس شد و فقیه حاکم را از این درآمد شرعی محروم و از انجام وظایف ناتوان ساخت.
در این مورد باید به فتوای مجتهد خود رجوع کنید.
پی نوشت ها:
1. انفال (8) آیه 41.
2. حر عاملی، وسایل الشیعه، تهران، اسلامیه، ج6، ص 337.
3. همان، ص 348.
4. همان.
5. همان، ص 349.