با سلام و تشکر از ارتباط¬تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
با توجه به مجموعه معارف دين به برخي از ويژگي ها و استعدادهاي مختص انسان اشاره مي شود:
1. کرامت انسان در بین سائر موجودات
از دیدگاه قرآن کریم انسان موجودی است که خداوند او را گرامی داشته و کرامت داده است. کرامت، ضد دنائت و پستی است.(1) و کریم کسی است که از نزاهت و فضیلت برخوردار است. خداوند در سورهی اسراء میفرماید: « و به راستى ما فرزندان آدم را کرامت بخشیدیم و آنان را در خشكى و دريا [بر مركبها] برنشانديم و از چيزهاى پاكيزه به ايشان روزى داديم و آنها را بر بسيارى از آفريدههاى خود برترى آشكار داديم»(2) در آیهی شریفه جمیع فرزندان آدم داخل در دایرهی این شرافت داخل شدهاند به نحوی که کرامت الهی نصیب همهی آنها شده و بر این اساس همهی انسانها به لحاظ استعداد و توانمندي هاي ذاتي بر موجودات دیگر برتری داده شده اند.
2. خلافت الهی انسان
مسألهی خلافت و جانشینی مطلق از خداوند در جریان خلقت حضرت آدم (ع) مطرح شده است قرآن كريم صریحاً از خلافت آدم سخن گفته است: «وچون پروردگار تو به فرشتگان گفت من در زمين جانشينى خواهم گماشت [فرشتگان] گفتند: آيا در آن كسى را مىگمارى كه در آن فساد انگيزد و خونها بريزد و حال آنكه ما با ستايش تو [تو را] تنزيه مىكنيم و به تقديست مىپردازيم، فرمود: من چيزى مىدانم كه شما نمىدانيد».(3)
خلافت و جانشینی حاصل نمیشود. مگر اینکه خلیفه در همهی شؤون حکایتگر و نمودار شخص جانشین باشد. بنابراین خلیفهی خدا کسی است که بیش از همه با خداوند سنخیّت و ارتباط داشته باشد و از آنجا که خداوند منبع همهی کمالات و خیرات است، خلیفهی او نیز باید در نمایاندن کمالات و خیرات حق تعالی، کاملترین مظاهر و برترین مخلوقات باشد.لذا اگر چه انسانهاي كه توانسته اند اين كمالات را در خود شكوفا نمايند به عنوان خليفه الهي معرفي مي گردند لكن ،استعداد رسيدن به اين كمالات در وجود همه انسانها به وديعه گذاشته شده است.
3.عقل و انديشه و تفكر
انسان از نعمت بزرگي به نام نيروي عقل و انديشه ويژه اي برخوردار است كه اين موهبت، او را از ساير موجودات، ممتاز نموده است.و باعث شده است كه انسان استعدادهاي متعدد ديگري در پرتوي آن داشته باشد، مثل قدرت و استعداد تعليم و تعلم ، قرآن كريم پس از اعتراض ملائكه به جهت خلقت حضرت آدم از همين ويژگي انسان براي اثبات برتري او بهره گرفت:«وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ فَقالَ أَنْبِئُوني بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ »؛ «و نامها را به تمامى به آدم بياموخت. سپس آنها را به فرشتگان عرضه كرد. و گفت: اگر راست مىگوييد مرا به نامهاى اينها خبر دهيد. »(4) و در مقابل به جهت وجود اين استعداد افرادي كه خود را از پيروي عقل محروم مي نمايد از حيوانات بي عقل پائين تر مي داند:«أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلاَّ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبيلا»؛«يا گمان كردهاى كه بيشترينشان مىشنوند و مىفهمند؟ اينان چون چارپايانى بيش نيستند، بلكه از چارپايان هم گمراهترند.»(5)
از آنچه که گفته شد میتوان نتیجه گرفت که از منظر قرآن کریم، انسان در جهان هستی دارای موقعیّت ممتاز و منحصر به فردی است که او را نسبت به دیگر موجودات ممتاز کرده است. امّا این امتیاز و برتری تنها از نوع استعداد و قابلیّتهای وجودی بوده و تا زمانیکه از آن بهرهبردای نشود، فضیلتی را به انسان نخواهد بخشید. لذا با تکیّه بر این کرامت ذاتی و خليفه الهي بودن و صاحب عقل و شعور بودن نمیتوان دم از برتری همهی انسانها زد. کرامت حقیقی انسان به عنوان خليفه الهي که وجه ممیز انسان از دیگر موجودات را تشکیل میدهد، مقامي است که از طریق به کارگیری عقل و خرد و شناخت و معرفت حقيقت و انتخاب راه عبوديت پرودگار حاصل میشود. تنها از طریق ایمان، عمل صالح، تقوای الهی و به فعلیّت رساندن قوای نهفته در وجود انسان، میتوان به موجودی برتر تبدیل شد و به مقام خلافت و جانشینی خداوند بر روی زمین نائل گردید.
منابع جهت مطالعه بيشتر:
1- ممدوحی، انسان و جهان در شناخت مکتب اسلام، قم: مؤسسهی آموزشی و پژوهشی امام خمینی،
2-جعفری، محمد تقی، آفرینش انسان، دفتر تبلیغات اسلامی
3- نصری، عبدالله، مبانی انسانشناسی در قرآن، مؤسسهی فرهنگی دانش و اندیشه معاصر
4- جوادی آملی،عبداللله، تفسیر موضوعی قرآن کریم، «صورت و سیرت انسان در قرآن»، مرکز نشر اسراء
5- قربانی، زین العابدین، فلسفهی آفرینش انسان
پي نوشت ها:
1. حسيني زبیدی، تاج العروس، دارالفكر، بيروت،1414 ق. ج 17، ص 606.
2. اسراء(17) آيه 70.
3. بقره (2) آيه 30.
4. بقره (2) آيه 31.
5. فرقان(25) آيه 44.
