با سلام
همانطور که میدانید شهید مطهری کتابی به نام آزادی معنوی دارند که در آن مجموعه ای از چند سخنرانی ایشان گرداوری شده است.
در این کتاب که چاپ انتشارات صدرا میباشد در فصل دوم کتاب که به نام عبادت و دعا نام گذاری شده است حدیثی را از امام صادق آورده است که در کتاب مصباح الشریعه ذکر شده به اینصورت که: العبودیه جوهره کنهها الربوبیه یعنی عبودیت گوهری است که نهایتش رب بودن و پروردگاری است. در ادامه تحلیل میکند که منظور از رب خداوندگاری و تسلط میباشد و ربوبیت درجاتی دارد. درجه اولش تسلط بر نفس میباشد و درجا دومش تسلط بر خاطرات نفس بودن. بعد در ادامه مثالی می آورد که نماز عبادتی است که اگر درست خوانده شود باعث ربوبیت میشود. من اینجا سوالی برایم مطرح شد که من فکر کنم این موضوع باید برعکس باشد. یعنی تسلط بر نفس و خاطرات نفس و افکار ذهنی باعث میشود که ما در نماز فکرمان فقط به پروردگار و یاد خدا باشد نتیجه اش این شود که ما نماز درست و عبودیت و بندگی درست تر داشته باشیم. یعنی ربوبیت باعث عبودیت صحیح میشود نه عبودیت سبب ربوبیت.
خواهشمندم که راجع به این موضوع توضیح بفرمایید.
باتشکر
با سلام و تشکر از ارتباط¬تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
برداشت شما با فرمایش شهید مطهری تعارضی ندارد، زیرا اولا شهید مطهری در صدد تبیین مفهومی حدیث یاد شده و یکی از معانی حدیث همان است که ایشان ذکر نموده است. چون طبق این حدیث انسان از رهگذر بندگی و عبودیت خدا بر همه شون وجودی خود مسلط و در واقع به یک نوع خداوند گاری نسبت به نفس خود دست پیدا می کند. یعنی گرچه برای عبادت آثار نتایج بسیاری مترتیب است ولی یکی از پیآمدهای عبادت همین است.
ثانیا_ فرض شما هم ممکن است. زیرا چه بسا افرادی باشند که بدلیل تسلط بر نفس و کنترل خاطرات ذهنی نماز را با تمرکز بیشتر وحضور قلب بهتر ادا نماید. ولی این امر کلیت ندارد. چون اکثر مردم به گونه ی اند که بر اثر گرفتاری دنیا یی چنین قدرتی ندارند. ولی از طریق عبادت و ریاضت و تمرین طولانی ممکن است به جایی برسند که در هر کاری از جمله نماز بر افکار پراکنده ی خود مسلط شوند.
در نتیجه هر دو فرض ممکن است عملی باشد. اما پیام حدیث یاد شده طبق بیان شهید مطهری این است که عبادت موجب و زمینه ساز تسلط انسان بر نفس می شود وانسان در سایه نماز و مانند آن ممکن است به جای برسد که بر نفس سلطه پیدا نماید. و این سخن کاملا درست و منطقی است. چون یکی از آثار عبادت خود سازی است و تسلط بر نفس هم از مصادق خود سازی محسوب می شود . از این رو در حدیث یاد شده از عبودیت به ربوبیت یاد شده است.
گرچه بر داشت شما نیز از روایت مناسب وحتی همخوان با عبارت حدیث نیز می باشد است. چون یکی از معانی کنه حقیقت است.(1) چه این که به معنای پایان ونهایت هم آمده (2) در نتیجه بیان شما همانند بیان شهید مطهری می تواند درست باشد.
پی نوشت ها:
1. لغت نامه دهخدا، نشر دانشگاه تهران 1373 ش، ج 11، ص16449.
2. همان.
