حضرت آدم

با سلام و سپاس از ارتباط تان با مركز ملی پاسخگویی به سوالات دینی

اوّلاً: جای تردید نیست که تمام انبیا(ع) دارای عصمت بوده‌اند، ولی همه آنها به لحاظ عصمت در یک مرتبه نیستند، مثلاً انبیای الوالعزم که در نبوت و رسالت درجه کامل‌تری دارند، در عصمت نیز از سایر انبیا برترند. خاتم انبیا که در همه کمالات وجودی از همه بیامبران برتر است در عصمت نیز از همه کامل‌تر و دارای عصمت مطلقه است. ائمه(ع) بدلیل آن که سرشت و طینت‌شان برگرفته از طینت خاتم انبیا و پرتوی از نور وجود او هستند مثل ختمی مرتبت دارای عصمت مطلقه‌اند.
به همین دلیل، پیامبر و اهل بیت(ع) نه تنها از گناه معصوم‌اند. بلکه از آنچه اصطلاحاً ترک اولى نامیده می شود نیز معصوم‌اند، در حالی که انبیا دیگر از گناه معصوم هستند. ولی از ترک اولى معصوم نیستند.(1) امام خمینی(ره) بدین نکته تصریح نموده که بعضی از انبیا دارای عصمت مطلقه نبوده‌اند و به همین دلیل از تصرف ابلیس مصون نماندند و شیطان توانست حضرت آدم را وادار کند تا از درخت نهی شده مصرف کند.(2)
مراد امام این است که گرچه حضرت آدم ابوالبشر معصوم بوده، ولی چون دارای عصمت مطلقه نبوده‌اند ترک اولى نموده، از درخت نهی شده مصرف کرده است.‌ ترک اولی به معنی ترک کردن امر بهتر می باشد. یعنی اگر ما دو گزینه انتخاب داشته باشیم که یکی بهتر از دیگری است و توان انتخاب گزینه بهتر را داشته باشیم. ولی با این وجود گزینه دیگر را انتخاب کنیم ترک اولی کرده ایم.
بنابر این معلوم می شود فریب شیطان نسبت به آدم در حد وارد کردن او به ترک اولى بوده است و نه انجام معصیت و ترک تکلیف و خطای حضرت آدم (ع) به معنای ترک آن چیزی است که بهتر است، نه خطا به معنای مخالفت با دستوارات خدا و ارتکاب معصیت ، که عذاب اخروی در پی دارد ؛ با اینکه از او این کار انتظار نمی‌رفت .
از این رو بر اساس اقتضای غیرت الهی از بهشت بیرون گردید.(3) در این باره کتاب «پیامبر اعظم در نگاه عرفانی امام خمینی» به تفصیل بحث شده است.(4)
ثانیاً: ملکه عصمت انسان را از ارتکاب معصیت و عمل بر خلاف تکلیف باز می دارد، ولی از عمل بر خلاف دستور ارشادی باز نمی‌دارد، چون پیامد عمل بر خلاف دستور امر ارشادی کیفر اخروی نیست. بلکه موجب می شود که انسان در دنیا به زحمت و مشقت گرفتار شود.در قرآن کریم تصریح شده «فَقُلْنا يا آدَمُ إِنَّ هذا عَدُوٌّ لَكَ وَ لِزَوْجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى؛ گفتم ای آدم! ابلیس برای تو و همسرت دشمنی است. مبادا شما را از بهشت بیرون نماید و گرفتار مشقت و رنج کند».(5)
در توضیح امر ارشادی باید گفت : امر ارشادی به هشدارها و راهنمائی هائی گفته می شود که مخالفت کردن با آن عواقبی سوء در پی دارد. ولی این عواقب، مجازات های اخروی نیست. به عنوان مثال اگر پزشکی بیماری را به خوردن داروهائی امر می کند که برای سلامتی او مفید است، دستورات پزشک حالت ارشادی دارند. یعنی اگر بیمار به دستورات پزشک عمل کند، سلامتی خود را باز خواهد یافت و اگر عمل نکند بیماری او شدت خواهد گرفت. ولی در هر حال پزشک او را به خاطر مصرف نکردن داروها مجازات نمی کند بلکه همان عواقب عدم مصرف دارو ، مجازات او خواهد بود.
حضرت آدم علیه السلام نیز با توجه نکردن به هشدارهای خدای متعال نسبت به عواقب سوء خوردن میوه ممنوعه ( خارج شدن از راحتی و آسایش ) به این عواقب دچار شد و خود را از آن آسایش محروم ساخت.
بنابر این جریان فریب ابلیس به آدم مربوط به مخالفت امر ارشادی بوده است که با عصمت آدم منافاتی ندارد.
جهت آگاهی بیشتر در این موضوع به کتاب تفسیر تسنیم، ج 3، ص 337 از آیت الله جوادی آملی مراجعه فرمایید.
پی‌نوشت‌ها:
1. خواجه نصیرالدین طوسی، اوصاف الاشراف، تهران، نشر کتابخانه تهران، 1306 هـ.ش ، ص 26.
2. خمینی،روح الله، آداب الصلوه، چ موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، بي تا ،ص 60.
3. همان، ص 71.
4. نشر مؤسسه آثار امام خمینی، 1386ش.
5. سوره طه (20) آیه 117.