خود کرده را تدبیر نیست

ما در روایات و در نرم افزارهای حدیثی و تفسیری و ... جستجو کردیم و ظاهرا این یک ضرب المثل است نه سخن امام علی (ع) یا آیه ای از قرآن یا حدیثی از دیگر معصومین. مثلا ذیل آیه "و ما ظلمهم الله و لکن انفسهم یظلمون" نوشته اند: "خود کرده [کسی که به خود آگاهانه ظلم کرده،] را تدبیر و چاره ای نیست. (1) او خود آگاهانه خود را به چاه انداخته است.
تدبیر به معنای چاره و راه نجات و راه جبران و ... برای کسی است که به زور او را بر کاری واداشته اند یا ناآگاهانه کاری را انجام داده یا در اثر غلبه خشم و غضب از اختیار خود خارج شده و مرتکب گردیده و ... ، اما کسی که عالمانه و آگاهانه و با اختیار خود کاری را انجام داده و از اختیار خود سوء استفاده کرده، دیگر تدبیر و چاره ای ندارد. مثلا در سوره فرقان در باره کسانی که آگاهانه و از سر استکبار کفر ورزیدند و به عناد با حق و پیامبر رو آوردند، آمده که جهنمی می شوند و در جهنم فریاد یاری طلبی و واویلای آنها بلند می شود و خداوند خطاب به آنها می فرماید:
لا تَدْعُوا الْيَوْمَ ثُبُوراً واحِداً وَ ادْعُوا ثُبُوراً كَثيرا (2)
امروز نه يك بار بلکه فراوان مرگ خويش خواهيد که شما را نجات و چاره ای نیست.
در ذیل این آیه به همین ضرب المثل استناد شده که این ها خودشان را به ورطه عذاب انداخته اند و واویلا و یاری طلبی آنان به جایی نمی رسد چون :"خود کرده را تدبیر نیست". (3)
یا در ترجمه عبارت زیر از خطبه نهج البلاغه :
بریئها سقیم و ظاعنها مقیم (4)
آمده:
آن كه خود را از اين فتنه‏ها و واقعيّات زندگى آن زمان بر كنار داند و سالم انگارد، بيمار است، و آن كه از آن بگريزد، كارى از پيش نبرد، كه خود كرده را تدبير نيست . (5)‏
پی نوشت ها:
1. سید عبد الحسین طیب، اطیب البیان ، تهران ، انتشارات اسلام، ج 3 ، ص 325.
2. فرقان (25) آیه 14.
3. طیب، همان، ج 9 ، ص 588.
4. صبحی صالح، نهج البلاغه، بیروت،1982 م، ص 211.
5. دین پرور، نهج البلاغه پارسی، تهران، مؤسسه نهج البلاغه، 1421 ق، ص 209.