چهار سؤال قرآنی

پرسش 1:
چهار سؤال قرآني
شرح : با عرض سلام و تسليت ايام گذشته چهار سؤال (گر چه شايد ابتدايي) محضرتون داشتم: 1. انزال دفعي قرآن در شب قدر در چه سالي صورت گرفت؟ يا قبل از کامل نزول تدريجي اين کتاب آسماني بود؟
پاسخ:

دراين که نزول دفعي قرآن در سال اول بعثت بوده است يا در سال سوم مشخص نيست. (1)
پي نوشت ها:
1 . آيه الله گرامي، محمد علي درسهايي از قرآن، انتشارات احسن الحديث، ص 94.
پرسش 2:
2. آيا ترتيب چينش سوره هاي قرآن توسط خداوند تعيين شده است يا به اختيار رسول اکرم (ص)؟ معيار اين ترتيب چيست؟ پيوستگي مفهومي ميان سوره هاي متوالي از نظر زمان نزول بيش تر است يا اين ترتيبي که در قرآن وجود دارد؟
پاسخ:

در مورد ترتيب فعلي قرآن، اتفاق نظر وجود ندارد، بلکه تقريبا سه نظر در اين زمينه وجود دارد:
1- گروهي همان طور که ترتيب آيات در سوره ها را توقيفي مي دانند ، ترتيب فعلي سوره هاي قران را هم توقيفي مي دانند((يعني پيامبر اكرم به اذن خدواند اين كار را كرده است ) (1) و مي گويند جبرئيل قرآن را مطابق ترتيبي که در لوح محفوظ داشت، بر پيامبر تلاوت مي فرمود. اين تلاوت در سال آخر عمر رسول خدا دو بار تکرار شد و به دستور پيامبر کاتبان وحي آيات و سوره ها را به همان ترتيب تنظيم کردند.
آنان بر اين باورند که کاتبان وحي به خود اجازه نمي دادند بدون سوال از پيامبر آيه يا سوره اي را در جايي قرار دهند. تنظيمات مطابق دستور پيامبر انجام مي شد. قرآن در زمان رسول خدا به همين گونه ترتيب داده شد ولي بين دو جلد واقع نشد. ( چون نزول تا آخر عمر پيامبر ادامه داشت).
آنان به روايتي هم استناد مي کنند که مطابق آن رسول خدا درود جبرئيل را به ابي بن کعب رسانده و خود را مأمور شمرده قرآن را بر او بخواند. به تقاضاي ابي بن کعب فضيلت قرائت سوره هاي قرآن را به ترتيبي که در مصحف فعلي موجود است ،يادآوري مي کند.
2- گروه دومي ترتيب فعلي را محصول اجتهاد صحابه مي شمرند، به دليل اين که صحابه قرآن هاي خود را به نظم و ترتيب ديگر نگاشته بودند، از جمله ترتيب مصحف امام علي که مطابق ترتيب نزول بوده است.
3- گروه سوم بر اين نظرند که مقداري از نظم موجود از رسول خدا رسيده و بقيه اش را اصحاب ترتيب داده اند.
اما رأي اول به نظر ما قابل قبول تر است. (2)
پي نوشت ها:
1. قرآن هرگز تحريف نشده است، علامه حسن زاده آملي
2. تاريخ قرآن کريم، سيد محمد باقر حجتي، ص85-92؛تاريخ جمع قرآن کريم ،سيد محمد رضا جلالي نائيني).

پرسش 3:
آيا ميان نزول سوره هاي قرآن آياتي از سوره هاي ديگر هم نازل مي شد؟ منظور اين است که به طور مثال در زمان نزول سوره ي بلندي مانند بقره، هيچ نزول ديگري از سوره هاي ديگر صورت نمي گرفت؟
پاسخ:

قرآن به صورت هاي مختلف نازل شده است. سوره هاي کوتاه و بعضي سوره هاي بلند به طور کامل و يکجا بر پيامبر اکرم (ص) نازل مي شدند و حضرت آنان را بر مردم تلاوت مي کرد. مثل سوره انعام که يکجا نازل شده است. پس درباره اين سوره ها که يکباره و به طور کامل نازل شده آيه اي از سوره هاي ديگر نازل نمي شده، اما در مورد بعضي سوره هاي بزرگ که يکجا نازل نشده مثل سوره بقره دو صورت بوده در بعضي سوره ها تا سوره کامل و تمام نمي شده آيه اي از سوره ديگر نازل نشده چرا که تکرار شدن آيه بسم الله الرحمن الرحيم نشانه تمام شدن سوره قبل و شروع سوره جديد بود و گاهي هم در اثر حوادث و وقايعي آياتي نازل مي شد که پيامبر مي فرمود اين آيات را در فلان جاي فلان سوره قرار دهيد. مثل آيه 281 بقره که برخي معتقدند آخرين آيه اي بود که بر پيامبر نازل شد و به دستور پيامبر در آنجا قرار گرفت يا آيه « اليوم اکملت لکم دينکم و اتممت عليکم نعمتي...» که در مورد نصب علي بن ابيطالب است و مربوط به واقعه غدير مي باشد ميان دو جمله از آيه 3 سوره مائده قرار گرفت.(1)
پي نوشت:
1. حجتي، محمد باقر، تاريخ قرآن کريم، ص38-62.

پرسش 4:
علامت هاي سکون موجود در قرآن داراي چه مصدري هستند؟ آيا هنگام نزول قرآن بر قلب پيامبر اعظم (ص) وحي شده اند يا ... با سپاس پيشاپيش
پاسخ:

قرآن کريم در آغاز تدوين، به شيوه خط متداول در صدر اسلام نوشته شده و اين خط فاقد هر گونه علامت اعم از نقطه و اعراب بود. از اين‏رو، اکثر حروف آن داراي شکل‏هاي مشترک و همانند بودند.
نمونه‏هاي متعدد از اين رسم الخط که مربوط به قرن اول هجري است، هم اکنون در موزه‏هاي مهم جهان موجود است.
در صدر اسلام اکثريت مسلمانان، عرب‏زبان بودند و بسياري از آنان، قسمت‏هاي متعدد يا کل قرآن را حفظ و غالبا با آيات قرآن مأنوس بودند و اين آيات تکيه کلام و ورد زبانشان بود. لذا آن زمان مشکلي در قرائت قرآن به چشم نمي‏خورد. يعني حروف و کلمات هم‏شکل و حرکات و حالات حروف را با توجه به قرائن جمله و حضور ذهن، تشخيص مي‏دادند و به نحو صحيح مي‏خواندند.
در نيمه دوم قرن اول هجري که پيوسته بر تعداد مسلمانان غير عرب زبان افزوده مي‏شد، بسياري از آنان به دليل عدم آشنايي و عدم تسلط بر زبان عربي، در قرائت قرآن دچار اشکال و اشتباه مي‏شدند.اين امر باعث شد که طي مراحلي، خط قرآن علامت گذاري شود، تا قرائت آن دچار تحريف و اشتباه نگردد.
اصلاح رسم الخط قرآن از نيمه دوم قرن اول هجرى آغاز گرديد. در نخستين مرحله ابوالاسود دئلى- كه از شاگردان على (ع) بود- به درخواست حاكم كوفه پاسخ داده، آمادگى خود را براى علامت گذارى قرآن اعلام كرد. او سپس با كمك نويسنده‏اى به اعراب‏گذارى قرآن پرداخت و اعراب سه‏گانه و نيز علامت سكون را به صورت نقطه هايى بر روى كلمات قرآن قرار داد. پس از وي دو تن از شاگردان ابوالاسود به نام هاى نصر بن عاصم ليثى و يحيى بن يعمر عدوانى دنباله كار استاد را گرفته، به اعجام قرآن يا نقطه‏گذارى حروف متشابه مانند ج، ح، خ، ر، ز، ... روى آوردند و سرانجام با وضع علائم همزه و تشديد از سوى خليل بن احمد فراهيدى (م 175) و نيز تبديل نقطه‏هاى اعرابى ابوالاسود به علائم كنونى توسط همين دانشمند، اصلاح رسم الخط قرآن به مرحله كمال خود رسيد و مشكلات ناشى از رسم الخط- كه بر قرائت درست قرآن تأثير مى‏گذاشت- برطرف گرديد. (1)
قرآن کريم در ابتدا با خط کوفي نوشته شده بود.اين خط رفته رفته رشد کرد و به تکامل رسيد.در قرن چهارم و پنجم هجري، خطهاي ريحان، ثلث، نسخ و...اختراع شدند و کم‏کم خط کوفي به خط نسخ و مشابه آن تبديل شد.خط نسخ برخلاف خط کوفي، خطي است نازک و علامت‏پذير، و هر مقدار که علامت به آن افزوده شود، زيباتر جلوه مي‏کند.
در اين مقطع زماني بسياري از علائم زينتي و سليقه‏اي وارد خط قرآن شده است.نمونه اين علائم را مي‏توان در قرآن‏هاي خطي کهن در موزه‏ها و کتيبه‏هاي اطراف مساجد و محراب‏ها و در اطلس‏هاي خط مشاهده کرد.(2)
پي نوشت ها:
1. معارف، مجيد، مباحثى در تاريخ و علوم قرآنى، تهران، نبا، 1383ش، ص 206.
2. سيف، سيد مهدي، مقاله تاريخچه رسم الخط قرآن و سير و تحول آن، فصلنامه رشد ( آموزش قرآن )، شماره 3-1382، ص 31 تا 34.