علم

در ابتدا باید اشاره شود که «علم» یک مفهوم بديهي است و تعريفي نمي­توان براي آن ارائه داد و اساسا علم قابل تعريف نيست، همه ما وقتي صحبت از «علم» و «دانايي» مي­شود منظور از آن را مي­فهميم و تفاوت آن را با «جهل» و «ناداني» تشخيص مي­دهيم. همه ما «عالم بودن» را براي خود كمال و «جاهل بودن» را نقص مي­دانيم. پس علم و جهل واقعيّاتي هستند كه هم خود آنها و هم ارزش آنها را مي­توانيم تشخيص دهيم .
با توجه به این نکته باید گفت همه علوم از آن نظر که نوعی شناخت است و پدیده ای را به ما می شناسد می تواند به عنوان راه کار مسیر هدایت مورد استفاده قرار گیرد. گرچه در این بین باید توجه داشت که همه علوم در یک مرتبه از اهمیت نیستند برخی در تامین هدف مورد نظر نقش بیشتر و مستقیمی دارند نظیر علوم اسلامی مثل علم کلام، فلسفه، عرفان ، فقه ومانند آن که اساسا هدف اصلی آن ها هدایت انسان به سوی صراط مستقیم الهی است یعنی ماموریت اصلی این گونه علوم این است که آدمی را در مسیر درست کمال یابی و معرفت الهی رهنمایی کند.
وبرخی دیگر از علوم در مقیاس کمتر در هدایت انسان ها نقش دارد. مانند علوم تجربی و علوم انسانی که می تواند به عنوان یک راه کار غیر از رسالت اصلی خود، انسان را با آفرید گار هستی آشنا سازد و موجب هدایت او گردد. گرچه عملا امروز در بسیاری از علوم متداول این جنبه ار بسیاری از علوم مورد غفلت بوده، بلکه در جهت مخالف مسیر هدایت مورد استفاده قرار می گیرد. ولی فارغ از این که بشر تا کنون چگونه از علم و معرفت های گوناگون استفاده نموده به طور کلی در تبیین مسله باید گفت:
در این باره در آموزه های دینی نکته های معنا داری بیان شده؛ مثلا در حديثي از رسول اكرم مي خوانيم: «العلم ثلاث: آیة محکمه، فریضة عادله أو سنة قائمه؛ (1) علم بر سه گونه است: آیت محکم و فریضه معتدل، سنت استوار».
آيه محكمه:‏
نشانه استوار (علم اصول عقائد كه آيات و نشانه‏هاى آن استوار است).
فريضه عادله‏:
واجب بين افراط و تفريط (علم اخلاق كه خوبش از روى عقل و بدش از روى جهل است. بر هر كس واجب است آنچه را از روى عقل است بپذيرد . آنچه را از روى جهل است نپذيرد).
سنّت قائمه:
احكام برپا و هميشه (مسائل حلال و حرام كه تا روز قيامت تغييرپذير نيست؛ احکام ).
حدیث دیگری از پیامبر اسلام (ص) وارد شده که علم بر دو قسم است: و در حدیث دیگری می خوانیم : «العلم علمان: علم الأدیان و علم الابدان». (2)
علم الادیان:
علم اديان و كيش ها.
علم الابدان:
علم بدن‏ها (علوم تجربی در مورد انسان).
در حدیث اول، پیامبر اکرم (ص) در مقام تقسیم علوم دینی بوده است. با نگاه بر اقسام علوم دینی به سه قسم آن اشاره نموده؛ یعنی در مقام بیان شمارش علوم دینی مورد نیاز انسان بوده، ولی در حدیث و تقسیم بندی دوم نیاز انسان را بر اساس جسم و روح تقسیم نموده است. علم مورد نیاز جسم نیز علوم مختلف انسانی و آنچه مر تبط به جنبه جسمانی انسان است.(3)
در مجموع از نظر آموزه های دینی علم وسیله است، نه هدف؛ آن هم وسیله‏ای که انسان را به کمال می‏رساند. دنیا و آخرت او را آباد می‏کند. بنا بر این ارزش هر علم به ارزش موضوع آن است. در این جهت علوم الهی و دینی (با توجه به موضوع آن ) از سایر علوم اشرف و برتر است؛ ولی این بدین‏ معنا نیست که علوم دیگر بی‏اهمیت و بدون ارزش است و علم نیست. در نگاه کلی قرآن، هر علمی که انسان را به دنیاپرستی سوق دهد، به چنگال مادیات بسپرد، فهم و شعور او را به طرف خواب و عیش و نوش بکشاند، هدف نهایی او را تنها وصول به مادیات قرار دهد، چیزی جز ضلالت و گمراهی نیست، هر چند علمی باشد که به طور مستقیم با عقاید و احکام دینی سر و کار داشته باشد.
قرآن فرمود: «ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبيلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدى‏؛ (4) حال كه چنين است، از كسى كه از ياد ما روى مى‏گرداند و جز زندگى مادى دنيا را نمى‏طلبد، اعراض كن! ».
پس این آخرین حد آگاهی آن ها است. خداوند به حال آن که از راه حق گمراه شده، آگاه است.
علوم بشری نیز می‏تواند نقش‏آفرین بوده و موجبات سعادت آدمی را فراهم کند. این در صورتی است که هدف تلقی نشود، بلکه وسیله پیشرفت و رسیدن به کمال باشد.
ولی علمی که در روایات و آیات بر آن تأکید شده و از آن ستایش گشته و به عنوان برترین علوم محسوب می گردد، علم خداشناسی است، زیرا معلومات این علم از معلومات سایر علوم برتر است.
امام موسی ابن جعفر سلام الله علیه فرمود:
علم واقعى آن است كه از نزد عالم ربّانى رسيده باشد. (5)
در عین حال، هر علمی به اندازه معلومات خود ارزش دارد. روشن است که کسب معرفت و جهان بینی و خداشناسی منحصر به یک رشته نیست. شخصی ممکن است از علم شیمی چنان خدا را بشناسد که از مطالعه کتاب های دینی نشناسد. پس آن چه مهم است، شناخت کیمیای هستی است. البته باید پذیرفت بعضی از علوم و رشته ها به این هدف نزدیک تر و کم واسطه ترند.
بنا بر این همه علوم اگر برای خدا باشد، برای انسان مفید وهدایت گر است؛ ولی در عین حال علوم خدا شناسی و امور دینی جای خاص خود را دارد و در دنیا و آخرت چون چراغی فرا روی انسان است.
پی نوشت ها:
1. محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، نشر دار الکتب الاسلامیه، تهران 1388 ق، ج1، ص33.
2. محمد باقر مجلسی، بحار الانوار، نشر دار الاحیا اتراث العربی بیروت 1403 ق، ج1، ص220.
3. محسن قرائتی، تفسير نور، نشر موسسه فرهنگی درس های از قرآن، ج‏6، ص 385.
4. نجم (53) آیه 30.
5. محمد رضا حکیمی، الحياة با ترجمه احمد آرام، نشر علمی فرهنگی تهران، 1365 ش، ج‏1، ص 70.