زندگی در جهان آخرت

با سلام و سپاس از ارتباط¬تان با مركز ملی پاسخگویی به سوالات دینی

پاسخ در دو محور بیان می شود :
ابتدا باید به این نکته توجه داشته باشید که شناخت عالم آخرت به طور کامل و دقیق از جانب ما ممکن نیست و توضیحات پیرامون این گونه امور بیشتر از طریق نقل و کلام مرتبطین با وحی مانند انبیا و امامان (ع) به دست ما می رسد که آن هم محدود است؛ به همین خاطر نباید توقع داشته باشیم که همه جزییات و زوایای عالم آخرت و حیات آن برای ما روشن باشد.
اما در خصوص عبادت و بندگی افراد در عالم آخرت باید گفت:
اعمال نیک و بندگی و تکلیف مربوط به عالم دنیاست نه آخرت و عالم آخرت که از زمان مرگ آغاز می شود در واقع پایان فرصت عمل صالح برای انسان هاست. لذا امام علی (ع) می فرماید: «و ان الیوم عمل و لا حساب وغداحساب و لا عمل؛ امروز ( دنیا ) روز عمل است بدون حساب و فردا ( آخرت ) روز حساب است بدون عمل» (1). پس ماهیت آخرت ماهیت تکلیف و عمل و آزمایش نیست. اصولا بستر این امر (تکلیف) نیز در آن جا فراهم نیست.
اما در عین حال باید توجه داشت که تسبیح و تقدیس خداوند از روی رغبت شخصی و علاقه درونی از جانب مومنان امری نیست که منعی برای عمل آن در آخرت وجود داشته باشد، حضرت‌ صادق‌(ع‌) می‌فرماید:«قال‌الله تبارک‌ و تعالی‌: یا عبادی ‌الصدیقین ‌تنعموا بعبادتی ‌فی ‌الدّنیا فانکم ‌تتنعمون‌ بها فی‌الاخرة‌؛(2) ای ‌بندگان ‌من‌! به‌ عبادت ‌من ‌در دنیا متنعم‌ گشته ‌و لذت ‌ببرید که‌ در نتیجه‌، در آخرت‌ نیز بدان‌ لذتمند ‌خواهید شد». آن‌گاه ‌علامه ‌مجلسی‌(ره‌) در شرح‌این‌روایت ‌می‌فرماید: «صدیقین ‌از عبادت‌ پروردگار خویش ‌بیش ‌از هر چیز دیگر لذت ‌خواهند برد. بنابراین ‌آنها در بهشت ‌به ذکر الهی ‌و عبادت ‌او مشغول‌ خواهند شد؛ البته ‌نه‌ از روی‌ تکلیف‌، بلکه‌ به ‌خاطر لذت‌و تنعم‌آن‌»، (3)
اما در باره حجاب بایدگفت: در مورد پوشش زنان بهشتی، در قرآن به اصل پوشش بهشتیان و لباس های زیبا و با شکوه آن ها اشاره شده، اما اینکه کیفیت چگونه است و روابط مردان و زنان چگونه است، دقیقا برای ما مشخص نیست؛ آنچه مسلم است در آخرت تکلیفی وجود ندارد. افراد مکلف به انجام دستورات دینی نیستند. از طرف دیگر زمینه و بستر و میل به انجام گناه و کاری که برخلاف عقل و فطرت است هم وجود ندارد.
به علاوه زمینه ارتباط با دیگران بدون میل خود فرد وجود ندارد. طبق دیدگاه بزرگان هرکس در بهشت در بهشت خاص خود که عرض آن از آسمان و زمین بیش تر است، ساکن است و در مملکت با شکوه و بی نظیر خود به سر می برد؛ بنا بر این در حالت عادی و در برابر خدمتگزاران و همسران و فرزندان خود نیازی به پوشش و حجاب برای زنان بهشتی وجود ندارد .(4)
ب_ در باید فراز دوم وسوم پرسش گفت: قیامت به طور کلی دو مرحله دارد: یکی مرحله‌ای است که از آن به روز قیامت یاد می‌شود، مرحله دوم مربوط به اسکان آدمیان در بهشت و جهنم است.
در مرحله اول شرایط به گونه ی است که هر کس از برادر و از مادر و پدرش، و از زن و فرزندانش می گریزد‍.
ولی باید توجه داشت که هم از نظر عقلی و هم با نظر در آیات و روایات این مطلب به دست می‌آید که هم امید دیدار عزیزان هست و هم نسبت‌های که در این دنیا بوده بر قرار است؛ لکن شرطی دارد که در آخر اشاره می‌کنیم.
از نظر عقلی با توجه به این که انسان دارای دو بعد است، جسم و روح و انسانیت انسان به روح اوست نه به جسمش و روح یک امر جاویدان و خالد است و همین روح است که از دنیا به آخرت منتقل می‌شود.
چون ارواح در آخرت همان روح‌های دنیائی است. پس همان نسبت‌ها بر قرار است. قرآن کریم می‌فرماید:« روزی که انسان (بخاطر هول و وحشت محشر و یا بخاطر حقوقی که نزدیکان ممکن است بر گردن او داشته باشند) از برادر و مادر و پدر و دوست و فرزندانش فرار می‌کند. (5) که آیه شریفه دلالت دارد که این نسبت‌ها بر قرار است گرچه از آن ها فرار می‌کند که در این که چرا از آن ها فرار می‌کند مفسرین سه علت ذکر کرده اند، از هول و وحشت قیامت، از اقوام به خاطر بی تقوائی فرار می‌کند مبادا به سرنوشت آن ها دچار شود و یا این که مبادا آن ها حقوقی به گردنش داشته باشند.(6)
در هر صورت ظاهر آیه این است که این خویشاوندی‌ها بر قرار است و امکان دیدن هم هست؛ اما روایات متعددی ذکر شده که دلالت دارد که مؤمنان در برزخ و قیامت یک دیگر را می‌بینند و می‌شناسند که به چند روایت اشاره می‌کنیم.
هنگامی که خدا روحی را قبض می‌کند، آن روح را به شکلی همانند آنچه در دنیا داشته به بهشت می‌فرستد. این ارواح در آنجا می‌خورند و می‌نوشند و هنگامی که شخصی بر آنان وارد می‌گردد، آن ها را به همان شکلی که در دنیا داشته اند می‌شناسند. (7)
بنا بر این در روز محشر مرحله اول قیامت است. جایی برای آن گونه امور که در پرسش اشاره شده نیست.
اما در مرحله دوم حیات اخروی بعد از پایان حساب و کتاب و استقرار مومنان در بهشت ممکن است جای اظهار و ظهور این گونه محبت ها و دیدار ها باشد، چون بر اساس آموزه های دینی در بهشت مومنان از حال همدیگر جویا می شود و بعضی به بعضی دیگر روی آورده و از یک دیگر پرسش می کنند. یکی از آن میان می پرسد من رفیقی داشتم. (8) چه این که در باب ملحق شدن فرزندان صالح به پدران شان فرمود: وَ الَّذينَ آمَنُوا وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإيمانٍ أَلْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُم (9) كسانى كه خود ايمان آوردند و فرزندانشان در ايمان، پيرويشان كردند. فرزندانشان را به آنها ملحق مى‏كنيم .
روشن است که این قبیل ملاقات ها و همراهی ها در بهشت در فرضی است که همه افراد خانواده اهل بهشت بوده و صلاحیت قرار گرفتن در کنار هم در یک مرتبه از نعمت های بهشتی را پیدا کرده باشند و الا جهنمیان دربهشت راهی نخواهند داشت.
پی نوشت‏ها:
1. نهج البلاغه نشر موسسه امیر المومنین قم 1375 ش، خطبه 42.
2. مجلسی، بحار الانوار، نشر دار الاحیا التراث العبی بیروت 1403 ق، ج 8، ص155.
3. همان.
4. سید على خان مدنى الدرجات الرفیعة فی طبقات الشیعه، نشر دار الکتب الاسلامیه تهران، ص 70.
5. عبس (80) آیه 34 و 35 .
6. ناصر مکارم تفسیر نمونه، نشر دار الکتب الاسلامیه تهران بی تا . ج 26، ص 157 و 851.
7. علامه طبا طبایی، حیات پس از مرگ، نشر دار الکتب الاسلامیه تهران بی تا، ص 44.
8. ر،ک :سید محمد حسین طباطبایی، المیزان نشر جامعه مدرسین قم 1378 ش، ج 17، ص 207- 208.
9. طور (52) آیه 21.