با سلام.چند وقت پیش در جلسه طرح صالحین محلمون بحثی مطرح شد درباره شناساندن صحیح خداوند صبحان از زبان حضرت علی (ع).دو تا از پاسخهای حضرت را متوجه نشدیم اگه میشه راهنمایی کنید.
سوال:شناساندن صحیح خداوند صبحان؟
جواب به فرمایش حضرت:بی نیاز از یاری دیگران,با زمانها همراه نبوده و از ابزار و وسایل کمک نگرفته است.
من از ابزار و وسایل چیست؟آیا نمیتوان گفت که خداوند به کمک پیامبر انسانها را راهنمایی می کرد و یا به کمک فرشته ها کارهای دیگری را انجام میدهد؟.لطفا توضیح دهید
با سلام و سپاس از ارتباط¬تان با مركز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
اینکه خداوند به هیچ چیزی نیاز نداشته امری پذیرفته شده و عقلی است. آن چنانکه در قرآن نیز به این مسئله اشاره شده است (1)، در عبارت مد نظر شما امير المومنين (ع) در نهج البلاغه مي فرمايد"فَاعِلٌ لَا بِاضْطِرَابِ آلَةٍ ...وَ لَا تَرْفِدُهُ الْأَدَوَات"(2) سازندهاى غير محتاج به ابزار... و اعانت نمیکند او را ادوات و وسائل " و مراد از ابزار و وسائل همان چيزهایي است موجودات ممكن در مقام انجام کارهای خود به بهره گرفتن از آن ها نيازمندند.
اما نكته مهم آن است كه مراد حضرت، بي نيازي ذاتي خداوند از همه اين موارد است و بي نيازي ذاتي غير آن است كه خداوند در مقام فعل و خارج از آنها استفاده نكرده باشد به عبارت ديگر بی نیازی خدا به آن معناست که در اصل وجود، آثار و افعال خود به دیگران نیاز ندارد برخلاف دیگران که نه تنها در اصل وجود بلکه در افعال خود نیازمند به اراده خداوند هستند. لذا خداوند مستقلاً و تنها با اراده خود، می تواند درخت خشکيده اي را سرسبز کند و یا مردم را بدون تبلیغ پیامبران و...هدایت و بالاجبار خدا پرست کند. آن چنانکه در سوره سجده می فرماید"وَ لَوْ شِئْنا لَآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها..."(3)و اگر مىخواستيم به هر انسانى هدايت لازمش را (از روى اجبار بدهيم) مىداديم."
بنابراین در اینگونه امور به احدی نیاز ندارد. اما در عین حال جهان مادی را به گونه ای قرار داده که برای هر فعل اسبابی خاصی،مشخص شده باشد آنچنانکه از امام صادق(ع)نقل شده است که فرمود"أَبَى اللَّهُ أَنْ يُجْرِيَ الْأَشْيَاءَ إِلَّا بِالْأَسْبَاب"(4) خداوند هر چيز را جز از راه اسباب طبيعى آن عملى نمىسازد"مثلاً خداوند رزاق است. امّا رزق دادن او از طريق اسباب و علل است. او شافى است. امّا شفا دادنش از طريق اسباب و علل است. لذا هم اصل وجود این اسباب از جانب خداوند و هم تاثیر گذاری آنها به اذن خداوند است.
بنابراین تدبیر برخی از کارها را به بعضی از افراد جنی یا انسی و یا فرشتگانش داده است مثلاً هدایت و نشان دادن راه مستقیم را به پیامبران و ...واگذار کرده است، گرفتن جان انسانها را به گروهی از ملائکه سپرده است، و برخی از ملائکه را موظف به امور دیگر کرده است و... اما نکته مهم و اساسی آن است که این امور در صورتی با بی نیازی خداوند منافات دارد که قدرت آنها را در عرض قدرت خداوند قرار گرفته به گونه ای که خداوند در تدبیر امور، لزوماً به آنها نیاز داشته باشد آنگونه که انسان در افعال خود به چیزی دیگر نیازمند است و بدون آن قادر به انجام کارهای خود نیست و حال آنکه به هیچ عنوان خداوند به فرشتگان،پیامبران و... نیاز نداشته و ندارد چراکه خود چنین اراده کرده است که در عالم ماده افعال بر اساس نظام علی و معلولی صورت گیرد ، گرچه خود مستقیماً قادر است آنها را انجام دهد.
در نتیجه استفاده خداوند از ابزار و وسائل مادی نه به خاطر نیازی است که در انجام کارهای مختلف به آنها دارد. بلکه اقتضاء جهان ماده نیازمند پیگیری امور از طریق اسباب عادی است گرچه خدا می توانست با اراده مستقیم آن را انجام دهد. لذا به هیچ عنوان نیازی به آنها ندارد .
پی نوشت ها:
1. اخلاص (112)آیه 2 .
2. سيد رضي، نهج البلاغه، خطبه186.
3. سجده(32)آیه 13
4. مجلسي، محمد باقر، بحار الانوار، چ مؤسسة الوفاء، بيروت، 1404ه.ق، ج 2، ص 90 .
