کیفیت حشر و نشر

پرسش: کیفیت حشر و نشر
شرح : با سلام و تشکر از وقتی که در پاسخگوئی به پرسش های دینی می گذارید. چند سوال در مورد کیفیت حشر در روز قیامت داشتم: 1)آیا جمادات،نباتات،حیوانات هم مثل انسان روح و نفس دارند؟ آیا حشر در روز قیامت فقط شامل انسان است یا همه مخلوقات دنیوی اعم از جمادات،نباتات،حیوانات و مخلوقات مجرد مثل فرشتگان و جن (نمی دانم جن جزو مخلوقات دنیوی است یا مجردات یا دسته های دیگر)راهم شامل میشود؟ نشر به چه معناست و آیا بعد از حشر است؟
پاسخ:

پاسخ در دو محور بیان می شود:
1 _ گرچه در باره روح ونفس داشتن جمادات در جایی تحت عنوان نفس و روح برای آنها سخن گفته نشده و چنین چیزی اثبات نشده، ولی در باره همه موجودات اعم از جمادت و موجودات زنده در برخی آیات اشاره به نوعی شعور شده که می تواند اشاره ای به نوعی حیات خاص باشد (1) اما در باره روح حیوانات و نباتات باید گفت: پاسخ مثبت است، چون نفس را به سه قسم: نباتى، حیوانى و انسانى تقسیم کرده‏اند. در ذیل هر یک از این سه قسم را ذکر مى‏کنیم تا پاسخ روشن شود.
نفس نباتى داراى سه ویژگى: تولّد، رشد و تولید مثل است. البته برخى به جاى تولید مثل، تغذیه گفته‏اند.
هر گیاهى در ابتدا از گیاه دیگرى به وجود مى‏آید (تولد) و سپس رشد و نمو مى‏کند و سرانجام منشأ تولید گیاهان همنوع خود مى‏گردد. نفس حیوانى علاوه بر ویژگى‏هاى نفس نباتى داراى ویژگى‏هاى ادراک جزئیات (امور جزئى) و حرکت ارادى است.
نفس انسانى نیز علاوه بر ویژگى‏هاى نفس نباتى و حیوانى داراى دو ویژگى قوه عاقله و عامله است. قوه عاقله مدرک کلیات است و قوه عامله عضلات را بر اساس رأى صادر شده از عقل عملى به حرکت در مى‏آورد و کارهایى را به انجام مى‏رساند که بر اساس حکم عقل و در مقام اختیار و انتخاب ناشى از تفکر انجام مى‏پذیرد.[2]
2_ اما در باب حشر گياهان، جمادات و نباتات این رویکرد قابل طرح است که همان طور که آنها تسبیح دارند ممکن است حشر نیز داشته باشند به خصوص این که در نظير اين آية شريفه سوره يونس است كه مي‌فرمايد: «وَ يَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكانَكُمْ أَنْتُمْ وَ شُرَكاؤُكُمْ فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ وَ قالَ شُرَكاؤُهُمْ ما كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ»[3] به خاطر بياوريد روزي را كه همة آنها را جمع مي‌كنيم سپس به مشركان مي‌گوئيم شما و معبودهايتان در جاي خود باشيد (تا چه حساب‌تان رسيدگي شود) سپس آنها را از همديگر جدا مي‌كنيم (تا از هر يك جداگانه سؤال شود) در اينجا معبودهاي‌شان به آنها مي‌گويند شما هرگز ما را عبادت نمي‌كرديد اين آيات دلالت بر حشر جمادات مانند سنگها و جمادات و ديگر مانند بتها دارند.
در مجموع آموزه های دینی در این مسله فرقي بين موجودات زنده در نظر ما و موجودات غير زنده نمي‌گذارد. و براي همه آنها به طور عموم حكم به معاد و حشر مي‌نمايد و مي‌فرمايد كه حشر اختصاص به انسانها و جنيان ندارد بلكه فرشتگان، حيوانات، نباتات و جمادات نيز حشر دارند، به طور كلي مي‌توان گفت هرچه زميني و يا آسماني يا موجود بين آن دو شمرده مي‌شود داراي حشر خواهند بود. (4)
3_اما در رابطه با حشر موجودات زنده آنچه مي‌تواند مورد استشهاد قرار گيرد اين آيه شريفه است كه مي‌فرمايد: «وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَ لا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ إِلاَّ أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْ‏ءٍ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ»[5] هيچ جنبنده‌اي در (دريا و روي زمين) نيست و هيچ پرنده‌اي با دو بال خود پرواز نمي‌كند، مگر اينكه اين آنها امت‌هاي همانند شما هستند، ما در نوشتن كتاب تكوين كه عالم وجود و امكان از هيچ چيز دريغ ننموده‌ايم و كوتاهي نكرده‌ايم، و سپس همه به سوي پروردگارشان محشور مي‌شوند. ظاهر اين آيه مباركه مي‌رساند كه چون موجودات زنده روي زمين همانند انسانها امت‌هاي مختلفي هستند كه در خلقت عبث و بيهوده و باطل نيستند. بلكه داراي حشري خواهند بود يعني آفرينش آنها داراي هدف و غايتي است و آن هدف و غايت بازگشت و عود آنها است به سوي پروردگارشان،[6]
گفتنی است كه حشر و معاد براي آن است كه كساني كه در دنيا كار نيك انجام داده‌اند به پاداش خود برسند و كساني هم كه كارهاي زشت و ناروا انجام داده‌اند و ظلم و تعدي به حقوق ديگران نموده‌اند به كيفر كارهاي زشت خود برسند و چون دنيا جائي نيست كه مؤمنان در آن پاداش خود را دريافت دارند و انسانهاي ظالم و متجاوز به كيفر برسند لذا آخرت سراي است كه تمام انسانها آنچه در دنيا انجام داده‌اند آنجا نتيجه آن را دريافت خواهند نمود.
اما دربارة حشر حيوانات باید گفت:
اختلافاتي كه در ميان انواع مختلف حيوانات وجود دارد و اين اختلافات مانند تندخلقي و نرمي، حب و بغض مهرباني و قساوت و رامي و سركشي در تمام و انواع حيوانات مشاهده مي‌شود. و اين اختلافات خود مؤيد اين معنا است كه حيوانات هم مثل انسان احكامي دارد، خير و شر و عدالت و ظلم را تشخيص مي‌دهد، چطور شد كه ما اختلاف آن را و انسان را در اين گونه اخلاقيات دليل بر اختلاف عقايد و اراء وي و تشخيص خوب و بد و عدالت و ظلم در افعالش مي‌دانيم و مي‌گوئيم كه نه تنها اين اختلاف در زندگي دنيايي وي تأثير دارد. بلكه در سعادت و بدبختي اخرويش نيز مؤثر است، چون ملاك خوبي و بدي در قيامت و حساب اعمال و استحقاق كيفر و پاداش همين عدالت و ظلم است آن وقت همين سخن را دربارة حيوانات نگوييم و نگوييم كه حيوانات هم مانند انسان حشري دارند؟ مگر جز اين است كه خداي سبحان، ملاك خوبي حشر و سعادت اخروي انسان را اين دانسته كه اعمالش با عدالت و تقوا منطبق باشد و ملاك بدي آن را اين دانسته كه اعمالش با ظلم و فجور تطبيق كند. پس چرا حيوانات مانند انسان حشري نداشته باشند.(7)
در مقابل رویکرد یاد شده این نظرهم مطرح است که جز موجودات زنده كه انسان و حيوان است جمادات و نباتات حشري ندارند بعضي از دانشمندان مي‌فرمايد: انسان اگر حشر نداشته باشد به تكامل خود نرسيده، اما گياهان و جمادات به تكامل خود رسيده‌اند. لذا ديگر حشري ندارند. اين سنگ مسئله حشري ندارد چون همة تجهيزات زندگي در حدود همين دنيا است بيش از اين نيست، اين گياه حشر ندارد چون همة تجهيزاتش براي همين دنيا است همان مقدار هستي كه مي‌تواند قبول كند به آن همان مقدار را داده‌اند و پايانش هم همين جا بوده است. اما اگر انسان قيامتي نداشته باشد معنايش اين است كه در قدم اول خلقت نابود شود در حالي كه كمال او در اين دنيا بروز نكرده و لازم مي‌آيد اين تجهيزات از آن جهت كه انسان دارد همه بيهوده باشد.[8]
4_ در باره جنیان باید گفت: از آنجا که آنها دارای تکلیف و مسئولیت اند.[ 9] و گروهی از آن‏ها مؤمن صالح و گروهی کافرند.[ 10] از این رو مثل انسان دارای حشر و نشر و معادند.[11]
5_ در باره حشر ملایکه باید اشاره شود که همه عالم هستی در پیشگاه خالق هستی حضور به هم می رساند ولی حشر هر کدام متناسب وجود خود اوست از این رو ملایکه نیز حشر دارند ولی حشر آنها با حشر سایر موجودات یاد شده متفاوت است.
پی نوشت ها:
1. سورة جمعه (62)، آية 1.سورة اسراء،(17) آية 44.سورة روم،(30) آية 8.سورة ص،(38) آية 27.
2. آیت اللَّه سبحانى. اصالت روح از نظر قرآن، نشر موسسه امام صادق قم 1385 ش، ص123.
3. سورة يونس،(10) آية 28.
4. صدرا ، رساله العرشیه، انتشارات مهدوی اصفهان، بی تا، ص51.
5. سورة انعام، آية 38.
6. حسين تهراني، سيدمحمدحسين، معدد شناسي، انتشارت حكمت، ج اول، 1407، ج9، ص20ـ21.
7. مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، انتشارات درالكتب الاسلاميه، ج18، ص212ـ215.طباطبايي، محمدحسين، الميزان في تفسير القرآن، نشر جامعه مدرسین قم ، ج7، ص107.
8. طباطبايي، محمدحسين، الميزان،نشر جامعه مدرسین قم ص107ـ108؛ و نیز : ناصر مکارم، تفسير نمونه،انتشارات درالكتب الاسلاميه، ج5، ص221 ـ 222.
9. آیات سوره جن و الرحمن.
10. جن (72) آیه 11.
11. همان، آیه 15.

پرسش: 2) در قرآن آمده که انسانها از قبور برانگیخته میشوند.پس کیفیت حشر کسانی که مثلا جسدشان بعد از مرگ سوزانده شده و به دریا یا رود ریخته شده و اثری از جسمشان در دنیا نیست و قبری ندارند چگونه است؟
پاسخ :

پرسشگر گرامی با سلام سپاس از ارتباط تان با این مرکز.
پاسخ به این سوال به پاسخ یک سوال ریشه ای تر بر می گردد که واقعا در قیامت و معاد کدام بخش از انسان حاضر می شود ؟ آیا معاد انسان معاد جسمانی است یا روحانی یا جسمانی و روحانی ؟
هر چند در بین اندیشمندان اسلامی در پاسخ به این سوال اختلافاتی وجود دارد اما در جمع بندی و در ترجيح نظر فلاسفه و متكلمان متاخر می توان گفت که معاد انسان در قیامت هم جسمانی است و هم روحانی، اما تصور اینکه بدن انسان در قیامت باید دقیقا از اجزای بدن دنیایی موجود ساخته شود، پندار باطلی است.
در واقع هیچ مانعی ندارد که بدن آخرتی ما از اجزای دیگری ساخته شود، زیرا ادراک کننده لذت و درد، نفس و روح انسان است . بدن تنها ابزاری برای ادراک نفس می باشد. بنابراین فرقی نمی­کند که بدن شخص، بدن دنیایی او باشد یا بدن مشابهی دیگر.
شاهد قضیه این است که در دنیا هر هفت یا نه سال یک­ بار اکثر سلول های بدن عوض می­شوند؛ اگر لازم باشد همین بدن با اجزای موجودش در قیامت با انسان باشند، سوال می شود کدامین بدن؟ با آن که یک نفر ممکن است در طول عمر خود، ده­ها بدن را عوض کرده باشد. آیاتی نیز که بر زنده شدن مردگان و ساخته شدن مجدد بدن سخن گفته اند، تصریح نکرده­اند که حتما بدن از همین اجزا ساخته خواهد شد. بلکه همگی براین دلالت دارند که مانند همین را خداوند می تواند بار دیگر بسازد. مانند آیه :
« أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ قادِرٌ عَلى‏ أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ‏ً (1) آيا نمى‏دانند خدايى كه آسمانها و زمين را آفريده، قادر است مثل آنان را بيافريند (و به زندگى جديد بازشان گرداند)؟!».
حقیقت انسان به روح اوست . لازم نیست دقیقاً بدنش از اجزای موجود در دنیا ساخته شود بلکه بدنی مشابه و همانند بدن دنیایی برای او ایجاد می شود .
از سوی دیگر بدن قیامتی انسان، متناسب با ملکات روحی، اخلاقی و کیفیات رفتاری انسان درست می­شود. برخی به صورت حیوانات محشور می­شوند . تنها مومنان صورت انسانی دارند که بدن آنان نورانی و بسیار زیباتر از جسم دنیایی است.
بر این اساس از بین رفتن بدن های دنیایی تفاوتی در نتیجه به وجود نخواهد آورد و در هر حال از آن جا که روح همه انسان ها در برزخ زنده است ، در روز قیامت یا در مثل بدن های دنیایی آن ها محشور می شود و یا در بدنی مشابه آن و متناسب با وضعیت قیامت که خداوند برای آن روح ایجاد می نماید .(2)
در این باره پاسخ های دیگری نیز وجود دارند. اما به دلیل پیچیدگی های آن ها پاسخی مختصر و ساده ارائه شد. برای آگاهی بیش تر می توانید به کتاب های معادشناسی ( مثل معاد شناسی علامه محمد حسین طهرانی - کتاب الالهیات آیت الله سبحانی ، بخش معاد شناسی - اموزش عقائد ايت الله مصباح يزدي بخش معادو. . . . ) مراجعه نمایید.

پی نوشت ها:
1.الإسراء(17)آيه 99 .
2. ملاصدرا ، شواهدالربوبيه ، نشر بوستان كتاب ، قم 1382 ش ، مشهد چهارم ، ص 349-350 .