همیشه برایم سوال بوده که اگرهمه ی موجودات زنده از دوبعد روحانی وجسمانی آفریده شده اند روح حیوانات وسایرموجودات زنده ی کره ی زمین (به جز انسانها که دردین واحادیث وکتاب آسمانی مان قرآن به طورمفصل راجع به آن صحبت شده)پس ازمرگ به کجامیروند؟آیا پاسخ دقیقی میتوان به این پرسش داد؟آیادرقرآن کریم به این موضوع اشاره شده است ؟
براي رسيدن به پاسخ مناسب براي اين سؤال بايد معناي اين جمله كه گفته ايد «همه ی موجودات زنده از دو بعد روحانی و جسمانی آفریده شده اند» روشن شود.
در تبيين اين عبارت بايد بگوييم كه گرچه همه موجودات زنده، داراي روح و نفس هستند. اما اين نفوس در يك رتبه و درجه قرار ندارند و لذا حكماي اسلامي اين نفوس را به نفس نباتي، حيواني و انساني تقسيم كرده اند و اين نفوس گرچه آثار مشتركي، مانند تغذيه، رشد و نمو و ... دارند. اما اين نفوس آثار خاصي نيز دارند؛ به عنوان نمونه نفس حيواني بر خلاف نفس نباتي داراي إحساس و حركت با إراده هم مي باشد و نفس إنساني علاوه بر این ها داراي نيروي انديشه و إدراك امور كلي نيز مي باشد و لذا گرچه همه موجودات زنده، داراي نفس و روح هستند. اما اين نفوس به سبب تفاوت در آثار در يك درجه قرار ندارند و لذا داراي أحكام يكساني نيستند و از جمله اين أحكام، مسئله بقاء نفس بعد از مرگ جسم است. بقاء نفس در صورتي ممكن است كه ما نفس را مُجرّد از ماده و جسم بدانيم و تجرّد نفس مربوط به همه نفوس نيست.
به عبارت دیگر گرچه نباتات داراي نفس هستند اما نفس نباتي مادي است و در جسم حلول كرده و لذا با زوال و از بين رفتن جسم، نفس نباتي نيز از بين مي رود. اما نفس إنسان مجرد و غیر مادي است و لذا با زوال و مرگ جسم زائل نمی شود و باقي است. اما إختلافي كه در بين دانشمندان و حکماء وجود دارد مسئله مجرّد بودن نفس حيواني است. برخي از حكماء، نفس حيوانات را مادي مي دانند و لذا طبق دیدگاه آنان روح و نفس آنها با مردن جسم آنان، نابود مي شود و لذا معاد و حشر و نشري ندارند. اما برخي ديگر از حكماء نفس حيواني را هم مجرّد و غیر مادی مي دانند و لذا با مردن جسم نابود نمي شوند و اين نظر حكماء مطابق ظاهر برخي از آيات و رواياتي است كه دلالت بر حشر و نشر حيوانات دارد و حشر در قيامت مستلزم عدم نابودي آنها بعد از مرگ است. زيرا اگر موجودي به صورت كلي (هم نفس و هم جسم وي) نابود و معدوم شود معاد و حشر و نشر آن محال است.
از جمله آیاتى که درباره حشر حيوانات مورد تمسک واقع شده، اين آیه شریفه است كه خداوند متعال فرموده:
« وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ»(1) « و در آن هنگام كه وحوش جمع شوند»
گر چه بعضى گفتهاند: این آیه، راجع به مقدمات قیامت و ابتداى فناى عالم است.(2) ولى برخی از مفسران با توجه به آیه شریفه اى که مىگوید: « وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَ لا طائِرٍ يَطيرُ بِجَناحَيْهِ إِلاَّ أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ»(3) «هیچ جنبندهاى در زمین نیست و نه هیچ پرندهاى که با دو بال خود پرواز مىکند، مگر این که آنها هم اُمّت هایى چون شما هستند. ما در این کتاب، هیچ چیز را فرو گذار نکردیم، سپس همگى به سوى پروردگارشان محشور مىگردند» حشر حیوانات در قیامت را تقویت مىکنند.
در این آیه که حیوانات به إنسان ها تشبیه شده اند، «أُممٌ أمثالُکمُ»، برخى بر این باورند که منظور این است که آنان (حیوانات) بسان شما آفریده خداى یکتا هستند و هر کدامشان نشان و دلیل بر قدرت و عظمت و علم و حکمت آفریدگار خویش هستند. با توجه به ادامه آیه، «ثم الى ربهم یُحشرون»، مىگویند: منظور این است که آنها (حیوانات) بسان شما مىمیرند و پس از مرگ دگر باره برانگیخته مىشوند و به سوى پروردگارشان محشور خواهند شد.(4)
همین معنا مورد تأیید روایات اسلامى نیز قرار گرفته است. از جمله از ابوذر نقل شده که مىگوید: «ما خدمت پیامبر اکرم (ص) بودیم که در پیش روى ما دو بز به یک دیگر شاخ زدند، پیغمبر (ص) فرمود: مىدانید چرا اینها به یک دیگر شاخ زدند؟ حاضران عرض کردند: نه، پیامبر (ص) فرمود: «ولى خدا مىداند چرا، و به زودى در میان آنها داورى خواهد کرد» (5) و در روایتى از طرق اهل تسنن از پیامبر (ص) نقل شده که در تفسیر این آیه فرمود: «خداوند تمام این جنبندگان را روز قیامت بر مى انگیزاند و قصاص بعضى را از بعضى مىگیرد، حتى قصاص حیوانى را که شاخ نداشته و دیگرى بى جهت به او شاخ زده است، از او خواهد گرفت».(6)
پي نوشت ها:
1. تكوير(81) آيه 5.
2. آيت الله مكارم شيرازى، تفسير نمونه، تهران، دار الكتب الإسلامية ، 1374ش، ج26، ص 174.
3. أنعام(6) آيه 38.
4. طبرسى، فضل بن حسن، مجمع البيان فى تفسير القرآن، تهران، انتشارات ناصر خسرو، 1372 ش، ج4، ص 461.
5. همان.
6. همان.
