عالم آخرت

در ابتدا باید اشاره شود که به گفته مولوی:
هر کسی را سیرتی بنهاده‌ام هر کسی را اصطلاحی داده‌ام
هندوان را اصطلاح هند مدح سندیان را اصطلاح سند مدح(1)
آنچه در پاسخ پیشین آمده متناسب با فضای فکری و سوال پرسشگر خاص خود بوده است که با نگاه فلسفی به مراتب هستی جواب او داده شده ودر جای خود خوب و صحیح بوده است. ولی آن چه در پرسش شما مطرح می شود نگاه وحیانی به عالم آخرت است که بر اساس مبنای وحیانی باید جواب داده شود. لذا می گویم:
اولا باید توجه داشت که بر اساس آموزه های قرانی معاد و بهشت و دوزخ گرچه جسمانی است. ولی دلیلی وجود ندارد که مادی باشد اگر آنها مادی باشد معنایش این است که آخرت دنیایی دیگر باشد و نه عالم آخرت با شرایط و ساختار وجودی خاص خود؛ پس آنچه از قرآن بدست می آید جسمانی بودن عالم آخرت و بهشت و جهنم ومانند آن است و نه مادی بودن آنها. در این باب جای سخن بسیار است. ولی به اختصار باید گفت:
عالم آخرت هم روحانی و عقلی و هم جسمانی است. تنها مجرد و روحانی نیست. هم روح که مجرد است، از مواهب خاص خود و هم جسم از مواهب جسمانی بهره مند می شود. این مسئله اختصاص به بهشتیان ندارد، بلکه برای جهنمیان نیز همین گونه است. در کیفیت معاد جسمانی نیز اختلاف نظر وجود دارد.
مرحوم علامه مجلسى مى‏گوید: معاد جسمانى از امورى است که همه صاحبان ادیان در آن اتفاق نظر دارند. از ضروریات دین محسوب مى‏شود. منکران آن از زمره مسلمانان خارجند. آیات قرآن در این زمینه صراحت دارد و قابل تأویل نیست. اخبار در این زمینه متواتر است و قابل انکار نمى‏باشد. (2)
بعضى‏ ممکن است جسمانى بودن عالم آخرت را به این معناى تصور کنند که تمام امور مادی و جسمانی موجد در عالم دنیا به همین خصوصیات دنیایی در عالم آخرت وجود داشته باشد. مثلا جسم انسان با خصوصیات مادى که براى دنیا خلق شده و پیوسته در تحول است که گاهى استخوانش مى‏شکند، دیوانه مى‏شود، احتیاج به تخلیه و دفع فضولات دارد، سرما مى‏خورد، گرمازده مى‏شود، خسته مى‏شود، پیر مى‏شود و. . . در آخرت هم با همین خصوصیات زنده خواهد شد. بدن اخروى عین بدن دنیوى است.
اما جسمانى بودن به این معنا که قابلیت براى بقا و جاودانگى ندارد. بدون شک هیچ یک از معتقدان به جسمانى بودن آخرت به آن ملتزم نمى‏شوند جسمى که در دنیا بود، با همان وضعیت بر نمى‏گردد، بلکه منظور بازگشت آن به گونه دیگر خواهد بود، به طورى که از جهت شباهت عین جسم اول باشد و از جهتى مثل آن است، به طورى که هر کس این قالب را ببیند، بگوید این، فلانى است، آن فلان شخص دیگر است.
پس مادى بودن قیامت و آخرت مادیتى خواهد بود که با قوانین مربوط به آن جا سازگار باشد. قابلیت جاودانگى داشته و فضولات نداشته باشد و موجب خستگى و ملالت نباشد.
بنابراین آخرت جسمانی است. ولی مادی نخواهد بود. انسان در بهشت و جهنم با جسم و روحش خواهد بود، امّا جسمانیتى که با قوانین آن سازگار باشد و از نعمت‏هاى آن جا استفاده خواهد کرد. (3)
مثلا انسان با همین بدن در قیامت محشور می‌گردد و معاد او جسمانی و روحانی است، ولی برخی عوارض بدنی او در قیامت نخواهد بود، چون در حشر جسمانی، هویت و این همانی انسان قطعی است، یعنی انسان با همین بدن و خصوصیات آن محشور می‌گردد، به طوری که هر گاه مردم همدیگر را می‌بینند می‌شناسند. ولی نواقص عضو در قیامت نخواهد بود. از این رو حکیم بزرگ صدر المتالهین گفته است: اگر می‌گویم که در قیامت عین همین بدن از قبرها سر بر می‌آورند، بدین معنا نیست که کسی مثلا در دنیا به لحاظ بدنی فلج، نابینا، سالخورده و مصدوم بوده است، در قیامت به همان صورت محشور شود، زیرا برگشت شکل، هیئت و مقدار و مانند آن لازم نیست، بلکه آنچه لازم است، این است که انسان به شکل و هیئت و مقدار با حفظ این همانی و تشخص محشور شود. (4)
پس معلوم می شود که نظام حاکم در آخرت غیر نظام حاکم بر دنیا است، از این رو عده‌ای در عین حال که رنج‌ها و نامه اعمال زشت خود را می‌بینند، ولی از دیدن نعمت‌ها و زیبایی‌های آخرت بی‌نصیب‌اند و کور هستند و نمی‌توانند آن را ببینند. (5)
ودر مجموع بر اساس این آیه که فرمود : (وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ).(6) و سراى آخرت زندگى واقعى است اگر آنها مى‏دانستند.
ماهیت عالم آخرت تا حدودی روشن می شود که با وصف جسمانی بودن بگونه ای است که حيات حقيقى در آن است و نه فنا، نه درد و رنج و ناراحتى و نه ترس و دلهره در آن وجود ندارد و نه تضاد و تزاحم، پس ماهیت آن عالم از این نظر با عالم دنیا متفاوت است. (7)
گفتنی است که بهشت وجهنم هم جسمانی و هم روحانی، چون در بهشت هم نعمت های جسمانی هست و هم روحانی چه این که در جهنم نیز چنین است. اما در هر حال نعمت های بهشتی و عذاب های جهنمی متناسب با بهشت و جهنم است و همانند خود بهشت و جهنم تا انسان به آن نرسد نمی تواند حقیقتش را درک کند. تفصیل این بحث را در منبع ذیل جویا شوید.(8)
پى نوشت‏ها:
1. مثنوی معنوی، نشر هرمس، تهران 1385ش. دفتر اول، ص 97.
2. مجلسی بحارالانوار، دار الاحیا التراث العربی، بیروت، 1403 ق، ج 7، ص 47.
3. علامه تهرانى، معادشناسى، نشر حکمت 1404 ق، ج 6، مجلس 37، ص123.
4. ملا صدرا، المبدء و المعاد، نشر بوستان کتاب قم 1385 ش، ص 396.
5. علامه طبا طبایی، المیزان، نشر جامعه مدرسین، قم، بی تا، ج 14، ص 316.
6. عنکبوت، (29) آیه 64 .
7. ناصر مکارم، تفسير نمونه، نشر دار الکتب الاسلامیه تهران، بی تا ، ج‏16، ص 340 .
8.آیه الله مکارم شیرازی، پیام قرآن، نشر دار الکتب ا لاسلامیه تهران بی تا، ج6 ، ص 227.