اگر فرزندی در یک خانواده خلاف کار یا دزد یا معتاد به دنیا بیاید آیا زندگی او اجبار نیست اون فرزند باتربیت آن خانواده بزرگ میشود و شخصیتش شکل میگیرد.
با سلام و سپاس از ارتباط¬تان با مركز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
در مورد تفاوت وضعیت افراد در محیط های تربیتی متفاوت باید گفت این حقیقت غیر قابل انکار است که شرائط و موقعیت های خاص در زندگی و رشد و تربیت هر انسانی می تواند تاثیرات به سزایی در گرایش و عملکرد او در آینده داشته باشد و در بسیاری از موارد دیده می شود که کودک متولد در فضای تربیت دینی یا متولد از والدینی متخلق و متدین، تبدیل به انسانی با گرایش دینی و مذهبی می شود. اما فردی که در فضای بی دینی و بی توجهی نسبت به مسائل معنوی متولد می شود، بهره چندانی در این حوزه نمی برد.
اما فراموش نکیند که همه این ویژگی های ژنتیکی و خانوادگی و اجتماعی و آنچه در کودکی در ذهن فرد نقش می بندد ، فرد را ملزم به انتخاب یک مسیر خاص در زندگی نمی کند؛ از نظر جهان بینی اسلامی همه انسانها از آزادی، اختیار و قدرت بر تصمیمگیری برخوردارند. خودشان سرنوشت خویش را رقم میزنند. بايد بر اساس عقل و دانش و درك خود به حقيقت هر چه كه باشد ايمان بياورند. تكليف براي مسلمان زاده و مسيحي زاده و يهودي زاده و ... مساوي است.
ما به روشني موارد متعدد نقض را در اين زمينه مي يابيم كه علي رغم همه علل و عوامل محيطي و ژنتيكي و تربيتي و ... باز عنصر اختيار فرد و كنش هاي خودخواسته نقش بسزايي در تعيين جهت حركت فرد در مسير زندگي ايفا مي كند و همه اين علل و عوامل نمي تواند نوعي جبر و عدم اختيار را براي فرد رقم بزند.
در واقع انسان در اوج فشار عوامل و علل دروني و بيروني براي انجام يك عمل در خود توان ايستادگي و مقاومت در برابر اين فشارها وترك عمل را مي يابد و يا بالعكس در اوج تمايلات دروني در ترك يك عمل و انزجار دروني از انجام آن باز بنا به مصالحي مي تواند خود را متقاعد به عمل و انجام آن عمل نمايد و اين يعني همان عنصر اختيار در بشر.
به خاطر همين عنصر اختیار و حق انتخاب انسان ها است که مشاهده می کنیم در شرایط مساوی از نظر طبیعی، خانوادگی، ژنتیکی و ... يعني در یک خانواده، شخصی مانند کمیل بن زیاد نخعی از یاران خاص و از اصحاب سرّ امیرالمومنین (ع) قرار می گیرد و برادر دیگر (حارث بن زیاد نخعی) بواسطه جهت گيري هاي خاص رفتاري و رذالت هاي خود به چنان پليدي مي رسد كه قاتل فرزندان مسلم بن عقیل می شود.
اما در مورد مواردی که فرد متاثر از محیط خانواده و محل تربیت به سمت انحراف و اشتباه می رود و به اصلاح تاثیرات منفی محیطی بر اراده و اختیاراو غالب می شود یا بواسطه زمان و مکان زندگی از دستیابی به حقیقت به معنای دقیق کلمه باز می ماند ، نكته دقيقي كه نبايد از ياد برد آن است كه این تفاوت ها با همه جزییات و ظرافت ها مورد ملاحظه و حساب دقیق قرار خواهد گرفت .
به عبارت روشن تر در نزد خداوند افراد گوناگون در محیط های مختلف و با گرایشات فکری و فرهنگی و باورهای سنتی متفاوت و حتی توانایی های ادراکی متفاوت و اختلاف در دست رسی به حقیقت، به یک گونه مورد سئوال خداوند قرار نخواهند گرفت و خداوند در نوع تکالیف و مسئولیت ها و آزمون ها و محاسبه اعمال به شکلی متفاوت با آن ها برخورد خواهد نمود.
یکی از سنّت های الهی این است که خداوند برای همه انسان ها به اقتضای داشته ها و توانایی های فکری ، جسمی و محیطی و... ، مسئولیتها و تکالیف شان را تعیین می نماید . بنا بر توانمندی ها و ابزار و عوامل موفقیت از آن ها بازخواست خواهد کرد. این همان حقیقتی است که با تعابیر مختلف در قرآن به آن اشاره شده مانند:
« لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها ؛ (1)خداوند هيچ كس را، جز به اندازه تواناييش، تكليف نمىكند. ».
این عدالت خداوند در مقام تشریع و تکلیف است . همچنین در مقام محاسبه و مطالبه و توقعات نیز چنین عدالتی با دقت تمام رعایت می شود :
« وَ نَضَعُ الْمَوازينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئا؛ (2) ترازوهاى عدل را در روز رستاخیز مى نهیم , پس هیچ کس ستمى نمى بیند».
در آزمون دنیا شرایط مسابقه و میدان عمل و نوع تکلیف برای انسان ها یکسان نیست. زیرا کاملا روشن است که توان انسان ها در اوضاع نامساوی، نامساوی خواهد بود . خداوند نیز بر اساس اوضاع و با توجه به عنصر اختیار در وجود هر انسان بر او تکلیف می کند تا در میدان مسابقه برای رسیدن به مقام قرب الهی به تلاش و کوشش بپردازد .
خداوند هرگز نگفته موقعیت هایی که برای شماست، نسبت های مساوی دارند؛ بلکه خداوند نسبت های عادلانه برای آن ها قرار داده است. یعنی اگر ظهر تابستان و در کنار تنور، شاطر و نانوا روزه بگیرد، روزه اش با روزه زمستان فردی که از اذان صبح تا اذان مغرب خوابیده، یکسان نیست. فردی که برای شرکت در نماز جماعت، به مسجد کنار منزل می رود، با فردی که برای شرکت در نماز جماعت باید نصف شهر را بپیماید، هرگز مزد و پاداش مساوی نخواهد داشت. پرهیز از نگاه به نامحرم در ایران و اروپا، یک پاداش را ندارد.
به همین نسبت عامل سعادت برای فردی که در جنگل های آمازون یا دهکده های بدوی قلب آفریقا زیسته و یا در متن یک کشور مرفه آمریکای شمالی و در انبوه فساد و انحراف و باورهای نادرست رشد یافته و افکارش شکل گرفته و هیچ مجال و زمینه ای برای دست یابی به دین حق نیافته ، عمل نمودن به همان حقایقی است که با عقل و فطرت انسانی خود درست و صحیح می یافته نه چیزی دیگر؛ و حجم و میزان تکالیف و مسئولیت ها و آزمایشات او با فردی که مثلا در یک محیط اسلامی زیسته بسیار بسیار متفاوت خواهد بود .
منابع جهت مطالعه بیشتر:
استاد مطهری، کتاب عدل الهی
استاد مطهری، کتاب انسان و سرنوشت
پی نوشت ها :
1. بقره (2) آیه286.
2. انبیا(21)آیه 47.
