شبهه اعتقادي

با سلام و تشکر از ارتباط¬تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی

در بررسی نسبت دموکراسی با اسلام لازم است- به صورت مختصر- به بررسی مهمترین تعاریف از دموکراسی بپردازیم.
الف) تعریف دموکراسی:
دموکراسی (democracy) در لغت یعنی حکومت به وسیله مردم. این اصطلاح همچون بسیاری از مفاهیم، در علوم اجتماعی، تعریفی جامع و مانع ندارد و تعاریف زیاد و معانی متفاوتی از آن ارائه شده است. به طور کلی می توان این تعاریف را در دو دسته تقسیم بندی کرد:
1- برخی از تعاریف، دموکراسی را نوعی هدف و «ارزش» می دانند. در این تفکر دموکراسی بر مبنای اصول و ارزشهای خاص استوار است که مهم ترین شاخص های آن عبارتند از:
1/1- نسبی گرائی: یکی از ویژگی های دموکراسی این است که به حقایقی ثابت و مطلق، به ویژه در امر قانون گذاری ایمان ندارد. به عبارت دیگر هیچ عقیده و ارزشی به عنوان حقیقت ازلی و ابدی قلمداد نمی شود و به جای اعتقاد به یک حقیقت مطلق، دموکراسی به پراگماتیسم و نسبیت عقاید و ارزشها معتقد است. در چنین نظامی قوانین ناشی از خواست انسانها و محصول عقل ابزاری است و ارتباطی به وحی ندارد. نسبی گرائی در دو عرصه تنوع و چند گانگی عقاید، و تکثر سیاسی نمود پیدا می کند.(1)
2/1- مشروعیت مردمی: در دموکراسی مشروعیت حکومت و قوانین مبتنی بر خواست و رضایت مردم است و مردم قدرت و مشروعیت را به دستگاه حکومتی و رئیس حکومت می بخشند
2- گروه دیگر، رویکرد ها و تعاریفی است که دموکراسی را تنها مشابه یک «روش» برای توزیع قدرت سیاسی و ابزار و ساز و کاری صوری برای تصمیم گیری می دانند. دموکراسی به عنوان روش، در پی به حداقل رساندن خطاهای مدیریت جامعه و به حداکثر رساندن مشارکت مردم و کاهش نقش افراد، به عنوان فرد، در تصمیم گیری های سیاسی است.
ب) دموکراسی و اسلام
اکنون با توجه به تفکیک میان انواع دموکراسی در بررسی نسبت آن با اسلام باید گفت: به طور کلی اسلام با دموکراسی به معنای اول (دموکراسی به معنای ارزشی) سازگاری نداشته و به هیچ وجه قابل جمع نیست. مهم ترین محورهای تفاوت میان این دو عبارتند از:
1- در نظام حکومت مبتنی بر ولایت فقیه نسبی گرائی معرفتی و عدم اعتقاد به حقایق ثابت و مطلق، پذیرفته نیست. زیرا از دیدگاه اسلامی همواره حقایق، اصول و ارزش های ثابت و غیر متغیری وجود دارند که از سوی خداوند متعال به وسیله وحی برای هدایت جامعه انسانی فرستاده شده اند. اسلام به استناد آیات قرآن و ادله متعدد عقلی و نقلی خود را تنها دین درست و بر حق می داند. آیات زیر صراحتا با مبانی ارزشی دموکراسی تناقض دارد: "«ماذا بعد الحق الا الضلال؛ بعد از حق، جز گمراهی چیست؟"(2) "و من یبتغ غیر الاسلام دینا فلن یقبل منه"؛ و هر کس که دینی جز اسلام اختیار کند از او پذیرفته نخواهد شد.»(3)
خلاصه آن که در اسلام، نسبی گرائی، در عرصه عقاید مطرود است و در اسلام حقایق ثابت و ازلی فراوان وجود دارد که به عناصر ثابت و منطبق با فطرت بشری بازگشت می کنند. با این وجود به تناسب زمان و مکان احکام متغیر در چارچوب احکام و قواعد ثابت نیز وجود دارد. از سوی دیگر از دیدگاه اسلامی، پلورالیسم و تکثر گرائی سیاسی بدون تقید و پای بندی به ارزش ها و مبانی اسلامی مطرود است.(4)
2- در اسلام مشروعیت حکومت، الهی است، و این امر با مبانی ارزشی دموکراسی که رای مردم را پایه و اساس مشروعیت و قانونی بودن دستگاه حکومت و رهبری می داند در تضاد است.
3- از دیدگاه دموکراسی (ارزشی) که بر مبنای سکولاریسم استوار است، هر قانونی را که مردم وضع کنند معتبر و لازم الاجرا است و باید از سوی همگان محترم شناخته شود هر چند بر امر نامشروعی توافق شده باشد و این قطعا با اسلام و نظام ولایت فقیه سازگار نیست، زیرا از نظر دین حق حاکمیت و تشریع مختص به خداست. «ان الحکم الا لله؛ حاکمیت فقط از آن خداست.» (5) فقط خداوند متعال است که همه مصالح و مفاسد انسان و جامعه را می شناسد و حق قانونگذاری و تصمیم گیری برای انسان را دارد و انسانها باید در مقابل امر و نهی الهی و قوانین دینی، فقط پیرو و فرمانبردار بی چون و چرا باشند. زیرا عبودیت خداوند، عالی ترین درجه کمال است و اطاعت از فرمان های الهی سعادت آدمی را تأمین می نماید. بنابراین دموکراسی و مردم سالاری اگر به معنای ارزش رأی مردم در مقابل حکم خداوند باشد، هیچ اعتباری ندارند، زیرا آن چه باید در مقابل آن خاضع و مطیع باشیم، فرمان خدا است نه رأی مردم.(6)
اما اگر دموکراسی را به معنای روش بگیریم که مردم در چارچوب احکام الهی و قوانین شرعی در سرنوشت خود مؤثر باشند، چنین چیزی قطعا با اسلام و نظام ولایت فقیه سازگار است، زیرا در نظام اسلامی، رأی مردم و نظر نخبگان، در برنامه ریزی و انتخاب ساختار و سازمان و روش اجرای احکام دینی می تواند آشکارا نقش بیافریند. مضاف بر این که احکام شریعت دارای حوزه های مسکوت و دارای «منطقه الفراغ» است که از قضا این عرصه ها و منطقه ها کم هم نیستند که در آنها نیز میزان، رأی ملت و نمایندگان ملت است. پس به طور کلی هم در حوزه برنامه ریزی و شیوه های اجرای احکام دینی و هم در حوزه های مسکوت و هم در انتخاب افراد و گروه ها و سلیقه ها و ... جای کاملا فراخی برای قانون گذاری و مشورت و رقابت مردمی وجود دارد. به این ترتیب اراده مردم و نمایندگان در محدوده شرع مقدس، معتبر خواهد بود و این امر بدیع و بی سابقه ای در نظام های سیاسی نیست، چنان که لیبرالیسم، دموکراسی را مشروط و مقید به آموزه ها و ارزش های خود می خواهد.(7) آموزه های فراوانی نیز در منابع و متون اولیه اسلامی بر عنصر عقل، مشورت، برابری در برابر قانون، عدالت اجتماعی و نظارت بر قدرت سیاسی... تأکید دارند که مؤید مطالب فوق است.(8)
با توجه به مفهوم جايگاه اكثريت و نقش مردم در منابع و متون اسلامى، روشن مى‏شود كه در اسلام، دموكراسى به شكل غربى آن پذيرفته نيست. به عبارت دیگر در اسلام، نه دموكراسى مطلق هست و نه به طور كلى به نظر مردم بى‏اعتنايى مى‏شود. در قوانين ضرورى و مسلم اسلام، مردم حق دخالت ندارند، ولى در امور اجتماعى و مسائل سرنوشت‏ساز نظر مردم محترم است. از همين‏روى قرآن به رهبر عظيم الشأن اسلام(ص) مى‏فرمايد: و شاورهم فى الامر؛ با مردم به مشورت بپرداز.
براین اساس مردم در جعل قانون،( مانند وجوب حجاب) نقش ندارند، اما مردم در عرصه های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی نقش اساسی دارند، ازسوی دیگر در اسلام اصول و معیارهای برای دمو کراسی وجود دارد که با رعایت آنها نیاز به همسوی اسلام با دمو کراسی های غربی نیست
پی نوشت:
1. ر.ک: فلسفه سیاست، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، ص137.
2. سوره یونس، آیه 32.
3. سوره آل عمران، آیه 85.
4. ر.ک: جامعه مدنی و حاکمیت دینی، عبد الحسین خسروپناه، انتشارات وثوق.
5. سوره یوسف، آیه 67.
6. محمد تقی مصباح یزدی، پرسشها و پاسخ ها، قم ،انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)ج1 ، ص41
7. عبد الرسول بیات، فرهنگ معاصر ، قم، موسسه اندیشه و فرهنگ دینی، ص287 .
8. ر.ک: علی ربانی گلپایگانی دین و دولت ؛ محمد جواد نوروزی؛ نظام سیاسی اسلام، فصلنامه کتاب نقد، ش20و21، موسی میر مدرس، جامعه برین، مجله حوزه و دانشگاه، ش1.

جهت تسهیل و تسریع در امر پاسخگوئی از این پس، پرسشهای فقهی و احکام شرعی را تنها از طریق سامانه پاسخگوئی پیامکی به شماره 30009640 ، نشانی اینترنتی http://www.30009640.ir/sms و یا تلفن 09640 مطرح نمایید.