بسمه تعالي
با سلام
آيا خليفه دوم با كشور گشايي هايش به اسلام خدمت كرد يا خيانت؟
آيا اين كشور گشايي ها در ايجاد حادثه كربلا مؤثر بود؟
لطفا با توضيحات كامل
با تشكر
با سلام و شادباش فرا رسيدن سال نو و تشکر از ارتباط¬تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
فتوحات خليفه دوم را نمي توان مطلق نگاه كرده خدمت يا خيانت دانست ما به ذکر آثار مثبت و منفی این فتوحات به خصوص ايران می پردازیم:
پیامدهای مثبت:
الف) فتوحات به منظور آزادی ایرانیان از ظلم حاکمان صورت گرفت و این هدف تحقق یافت. تاریخ نشان می دهد که ملت ایران از ستم حاکمان شدیداً رنج می بردند. آنان از حکومت و رهبران خود راضی نبودند. شهید مطهری در کتاب گراسنگ خدمات متقابل اسلام و ایران به نحوه گرایش مردم ایران به اسلام اشاره کرده و باور دارد که مردم ایران از سیاست و عملکرد حکومت های خود خسته و آماده پذیرش برنامههای اسلام بودند. از این رو مردم ایران از اسلام استقبال کردند.
ب) هر چند بسیاری از مردم ایران بلکه بیشتر آنها در زمان فتح، مسلمان نشدند. اما فتوحات، زمینه اسلام آوردن مردم در زمان های بعد را فراهم کرد. اگر چنین رخ نمیداد، شاید زمینه گرایش مردم ایران به اسلام فراهم نمیشد.
ج) پیش از تصرف ایران از سوی مسلمان ها، حکومت ایران به ضعف گراییده بود. کشورهای بیگانه از هر سو، بخشی از آن را می گرفتند. اگر مسلمان ها حکومت ایران را از بین نمی بردند، چه بسا پس از مدتی میان کشورهای همسایه تقسیم می شد و کشوری به نام ایران باقی نمی ماند. در کتاب تاریخ ایرانیان و عرب ها در زمان ساسانیان، صفحه 418، تألیف تئودور نولد و ترجمه دکتر عباس زریاب آمده است:
مملکت ایران در زمان یزدگرد سوم آخرین شاه ساسانی روی به ناتوانی گذاشت و دشمنان از هر سو بر آن دلیر شدند و از کناره های آن یکی پس از دیگری بگرفتند و ویران کردند. پس از آنکه از پادشاهی او دو سال یا چهار سال گذشت، عرب به خاک او حمله کرد.
د) تمدن ایران رو به ویرانی بود و با آمدن مسلمانان، جان تازه گرفت. مناشه می گوید: ایرانیان بقایای تمدن تلطیف شده و پرورده ای را به اسلام تحویل دادند که بر اثر حیاتی که این دین در آن دمید، جان تازه گرفت. (1)
برای آگاهی بیشتر از پیامدهای مثبت فتوحات به کتاب خدمات متقابل اسلام و ایران مراجعه شود.
پیامدهای منفی:
برخی محققان معتقدند که فتوحات، پیامد مثبت نداشت یا این که پیامدهای منفی آن بیش از مثبت بود. در این جا خلاصه دیدگاه علامه سید جعفر مرتضی عاملی را از کتاب تحلیلی از زندگانی سیاسی امام حسن(ع)، ص 155 - 166 می آوریم:
معتقدیم که فتوحات خلفای سه گانه نه تنها به نفع اسلام نبود. بلکه ضربههای بزرگ به پیکر اسلام وارد کرد. از این رو لازم است با تأمل حوادث تاریخ صدر اسلام را دقیق بررسی کنیم تا روشن شود فتوحات و کشورگشاییها در عصر خلفای سه گانه چه پیامدهایی به دنبال داشته است.
الف) پیامدهای فتوحات بر مردم در سرزمینهای فتح شده
به دنبال فتوحات، از طرف هیئت حاکمه هیچ اهتمامی در ارشاد، آموزش و پرورش صحیح اسلامی مردم صورت نمیگرفت تا اعتقاد به اسلام در درون آنها رسوخ کند. در خلال بیست سال، دامنه نفوذ اسلام طوری گسترش یافت که سرزمین اسلامی چندین برابر فتوحات پیامبر اسلام(ص) گردید. لیکن اختلاف بین فتوحات پیامبر و خلفا فراوان بود؛ چرا که پیامبر در فتوحاتش به اظهار کردن مسلمانی و جاری نمودن شهادتین و انجام بعضی از شعائر و ظواهر اسلامی به طور سطحی قناعت نمیکرد، بلکه برای مردم آن بلاد معلمین و مربیانی اعزام مینمود تا ضمن آموزش کتاب خدا و عقاید صحیح و بیان احکام دینی، آنان را ارشاد و موعظه کنند.
در کشور گشاییهای خلفا تنها از تسلیم شدگان میخواستند به یگانگی خداوند و رسالت پیامبر شهادت دهند و بعضی از تکالیف و شعائر اسلامی را به صورت ظاهری و صوری بدون رسوخ در دل هایشان، انجام دهند. از این رو میبینیم مردم در بسیاری از مناطق فتح شده، پس از زمانی اندک به کفر و عصیان برمیگشتند.
بدین ترتیب مردمی که سرزمینشان پس از رسول اکرم فتح میشد، بر همان آداب و رسوم و مفاهیم جاهلی که بر حرکات و سکنات آنها حاکم بود و نیز روابط و مناسبات اجتماعی خود به طور عام باقی میماندند. اسلام نه در جانشان نفوذ میکرد، نه در ضمیرشان ریشه میدواند تا چه رسد به اینکه اسلام بر آنان حکمفرما باشد یا محرک آنان در امور دینی و معنوی گردد.
ب) آثار فتوحات بر فاتحان
روشهایی همچون برتری بخشیدن عرب بر عجم، تبعیض در سهمیه بندی بیت المال، حبس بزرگان و صحابه در مدینه، سپردن پستهای مهم و کلیدی به گروههای خاص که از هیچ گونه معیار و مقرراتی پیروی نمیکردند و فقط نسبتها و قرابتها و قریشی بودن در نظر گرفته میشد.
همین سیاستها و روشها بود که از ملت اسلام، ملتی مغرور و خودپسند و طبقهای ثروتمند به وجود آورد . مال و ثروت سرمست و مغرورشان ساخته بود و هیچ چیز و هیچ کس مانع از هوسرانیها و ثروت اندوزی هایشان نمیشد. اکثر این طبقه از فرزندان و خویشان هیئت حاکمه و چاپلوسان و دغلبازان بودند.
هر جنایتی که متوجه امت اسلامی شد، از سوی این طبقه بود و توسط همینها بود که اسلام به مرحله هلاکت و نابودی نزدیک شد.
فاتحان فرد را ملاک میدانستند و به امت و جامعه اسلامی هیچ بهایی نمیدادند و شدیداً به تقویت و تثبیت سلطنت و حکومت خود همت میگماردند. با پول و رشوه و وعده پست و مقام، انصار را در اطراف خود جمع میکردند. در مواردی هم که پول و رشوه و مقام کارساز نبود، متوسل به خشونت، تبعید، قتل و کشتار میشدند.
اینان به گسترش نفوذ و حکومت خود به این اعتبار که در درجه اول، ملک شخصی و قبلیهای آنان است، ادامه میدادند.
استفاده کنندگان اصلی فتوحات خصوصا در دراز مدت همین قشرهای خاص بودند، چنان که در روزگار خلفای سه گانه ثروت این گروه به ارقام نجومی رسیده بود که متون تاریخی این مطلب را تأیید میکند.
با مطالعه صفحات سیاه تاریخ میتوان شواهد و ادله فراوانی را مبنی بر اهتمام شدید حکام و دار و دسته آنها در جمع آوری بیت المال و ثروت و رسیدن به غنیمت به حق یا به ناحق، گردآوری نمود.
در بعضی از معرکهها و جنگهای مسلمانان، طرف مقابل، اسلام آوردن خویش را اعلام میکرد، اما چون فاتحین بر اموال و زنانشان طمع داشتند، به اسلام آنان اهمیتی نمیدادند و حتی آنان را دروغگو میپنداشتند و بر آنان حمله میکردند.
جالب است بدانیم ابن ابی الحدید معتزلی اسلام آوردن مسلمانان صدر اسلام را چنین توصیف میکند: گروهی از آنان به پیروی از سران قبائل خود اسلام آوردند. گروهی به طمع در غنائم، عدهای از ترس شمشیر مسلمان شدند . گروهی هم بنا بر غیرت و تعصب قومی و برای پیروز شدن بر دیگر قبایل، عدهای هم اسلام را پذیرفتند چون با دشمنان و مخالفین اسلام دشمنی داشتند.
خطری جدید
کنیزان و زنانی که مسلمان نشده بودند و یا هنوز اسلام در جان و دل آنان رسوخ نکرده بود، در جامعه اسلامی مسئولیت تربیت و پرورش نوزادان مسلمان را بر عهده گرفتند؛ چرا که این کودکان یا فرزندان خود کنیزکان بودند و یا فرزند مادران آزاده. از این رو میبینیم بسیاری از اشراف و فرماندهان از مادرانی به دنیا آمدهاند که نصرانی بودند.(2)
به هر حال تربیت و پرورش نوزادان توسط این کنیزکان، باعث کاهش میزان تقیدات دینی و التزام این کودکان به عقاید کفرآمیز و مخالف دین میشد ،چنان که در تاریخ میبینیم این کودکان در سالیان دور، از سرسختترین دشمنان اهل بیت شدند و به دست ناپاکشان خون اهل بیت پیامبر(علیهمالسلام) ریخته میشد.(3)
طبیعتا این یکی از خطرات جدیدی بود که رهاورد و محصول فتوحات بی حد و حصر خلفا محسوب میشد. از این رو میبینیم امامان بزرگوار شیعه میکوشیدند تا بردگان و کنیزکان را با تعلیمات اسلامی تربیت کنند و آنان را در راه خدا آزاد سازند.
از آن چه گذشت، روشن میشود که چرا امیرالمؤمنین(ع) حتی در زمان خلافت خود، قدمی در جهت فتوحات گسترده بلاد اسلامی برنداشت، بلکه سعی در تثبیت اصول عقاید و ارزش های والا و اصیل اسلامی و نشر مکتب ناب محمدی(ص) و دادن خط مشی صحیح به امت و متصدیان اداره امور مملکت داشت.
درباره بخش پاياني پرسشتان بايد گفت نمي توان واقعه عاشورا را مرتبط با فتوحات دوران عمر دانست.
پی نوشت ها:
1. خدمات متقابل اسلام و ایران، ص 328، به نقل از تمدن ایرانی، به قلم جمعی از خاورشناسان، ترجمه دکتر عیسی بهنام.
2. حارث بن ابی ربیعه ـ خالد قسری ـ عبیده سلمی ـ حنظلة بن صفوان ـ عبدالله بن ولید بن عبدالملک نمونه هایی از اینها هستند.
3. برای مثال معلم فرزندان سعد بن ابی وقاص نصرانی بود که در سال 61 هجری عمر سعد این پرورش یافته مکتب نصرانیت امام حسین(ع) را به شهادت رسانید.
جهت تسهیل و تسریع در امر پاسخگوئی از این پس، پرسشهای فقهی و احکام شرعی را تنها از طریق سامانه پاسخگوئی پیامکی به شماره 30009640 ، نشانی اینترنتی http://www.30009640.ir/sms و یا تلفن 09640 مطرح نمایید.
