سوره توبه

با سلام و تشکر از ارتباط¬تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی

پرسشگر محترم نازل کننده قرآن خداوندی است که به غیب و آشکار جهان عالم است و حکیمی است که هیچ کار لغو و بیهوده ای از او سر نمی زند و هر کارش بر اساس حکمت متقنی است که ممکن است ما را به آن علم، آگاهی و دسترسی نباشد.
قرآن کتاب معرفت و هدایت به معارف حق اعتقادی و معرفی اخلاق فاضله انسانی و بیان کننده احکام حیاتبخش فردی و اجتماعی در زمینه های عبادی ، سیاسی ، اقتصادی و ... است و چون کتاب تربیت است، اصول و مبانی و روش های تربیت در آن کاملا رعایت شده است و یکی از این مبانی و اصول ، تکرار و تاکید مهم ها می باشد از این رو شاهد نوعی تکرار پیام های مهم در قرآن می باشیم. در این مورد هم چون دل ها و روح ها به طور طبیعی به اموال و اولاد بسته است، از این دلبستگی هشدار می دهد که توجه داشته باشید شما را به کفر و نفاق سوق ندهد. (1)
البته در جای خود ثابت شده که همین مواردی که به ظاهر تکرار هستند، با نگاه دقیق تکرار نیستند زیرا در هر کدام از زاویه ای به موضوع توجه شده که در موارد دیگر از آن زاویه توجه نشده بود و ثقل توجه در موارد دیگر بر زوایای دیگر بوده است.
اما آیات 55 و 85 سوره توبه که شباهت زیادی به هم دارند، در تکرار آن همان فایده هایی است که برای تکرار موارد مهم وجود دارد تا در روح و فکر فرد ریشه بداوند و اعتقاد وثیق او شود و فراموش نگردد و ... .
در عین حال این دو آیه کاملا شبیه به هم نیستند و تفاوت هایی با هم دارند. ابتدا عین دو آیه را ذکر می کنیم:
فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ كافِرُون
وَ لا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَ أَوْلادُهُمْ إِنَّما يُريدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الدُّنْيا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ كافِرُونَ
در آیه اول مطلب با "فای تفریع" به قبل عطف شده که حکایت از کراهت منافقان از انفاق و هزینه کردن مال در راه خدا داشت . چون به زیادی مال و فرزند دلبسته بودند از انفاق خودداری می کردند بعد خطاب به پیامبر و مؤمنان آنان را از همرنگی با منافقان برحذر داشته که به اموال و اولاد دلخوش نباشید و آن را نیکو و علامت بهره مندی و ... ندانید که ...
ولی در آیه دوم بدون این که عطف باشد ، این حقیقیت یادآوری می گردد که اموال و اولاد برای افراد بی ایمان نعمت نیست. بلکه اسبابی است که آنان را به خود مشغول کرده و فکر و ذکر آنها را اشغال نموده و اسباب عذاب آنها است زیرا خوف تلف و از دست دادن و ... آنها را راحت نمی گذارد.(2)
در آیه اول فرمود "فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ" و حرف نهی را تکرار کرد تا اعلام کند که دلبستگی آنان به اولاد بیشتر از اموال است از این رو از پست تر از نظر آنان شروع کرده و به اشرف ختم نموده است. (3)
شاید هم وجه تکرار "لا" این بوده که در آیه قبل دعوت به انفاق بود و دلبستگی شدید به اموال آنان را از انفاق باز می داشت و ذکر دلبستگی به اولاد مورد بحث نبود ، از این رو با تکرار حرف نهی ، اولاد را هم از باب استطراد و جامع نگری یاد کرد و اعلام نمود که آنان به اموال و اولاد دلخوشند در حالی که این عذابشان است. اما در آیه دوم کلام ابتدایی و بیان مذمت دلبستگی به اموال و اولاد است از این رو بدون تکرار حرف نهی بر هم عطف شده اند. (4)
و وجوه دیگری که در فرق های جزیی این دو آیه گفته شده است.
پی نوشت ها:
1. ابن عجیبه، البحر المدید، قاهره، عباس زکی، 1419 ق، ج 2، ص 413.
2. ابوحیان اندلسی، البحر المحیط، بیروت، دار الفکر، 1420 ق، ج 5، ص 479.
3. ملا حویش، بيان المعاني، دمشق، ترقی ، 1382 ق ، ج‏6، ص 469؛ فخر رازی، مفاتيح الغيب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1420 ق، ج‏16، ص 118 .
4. ابن عاشور، التحرير و التنوير، ج‏10، ص 173.