با سلام. از شما مي خواهم دليل عقلي اينكه خداوند رب موجودات (يعني پس از خلقت تربيت آنها را نيز بر عهده دارد)هست را بيان بفرماييد.
با سلام و شادباش فرا رسيدن سال نو و تشکر از ارتباط¬تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
در ابتدا باید اشاره شود که این پرسش در واقع به توحید افعالی بازگشت دارد که به دوشاخه توحید در خالقیت و توحید در ربوبیت قابل تقسیم می شود . توحید در خالقیت یعنی در جهان یک خالق و آفریننده بیش تر نداریم . کسی که به خالق های متعدد معتقد باشد، دچار شرک در خالقیت است. توحید در ربوبیت یعنی این که گرداننده و مدیر همة جهان، همان خالق واحد است.توحید ربوبی، یکی از شاخه های توحید افعالی است و به انسان می آموزد که چون هیچ خالق و آفریننده ای به جز خداوند مستقلاً در عالم عمل نمی کند و ، تدبیر و اداره همه امور عالم نیز در دست خداوند است و او در این زمینه ، هیچ شریک و همتایی ندارد. توحید ربوبی، در حقیقت، برخاسته از توحید در خالقیت است . وقتی خداوند خالق همه موجودات است، پس او ما لکیت مطلق دارد و تدبیر امور همه چیز دراختیار و تحت تدبیر مالک مطلق آن است .(1)
بر اساس اصول حکمت متعالی و مخصوصا با توجه به اصل تعلقى بودن وجود معلول و عدم استقلال آن نسبت به علت هستىبخش این مطلب تبیین روشن تر و استوارترى یافت . حاصل این است: هر چند هر علتى نسبت به معلول خود از نوعى استقلال نسبى برخوردار است اما همگى علت ها و معلول ها نسبت به خدا عین فقر و وابستگى و نیاز هستند و هیچ گونه استقلالى ندارند. از این رو خالقیتحقیقى و استقلالى منحصر به خدا است و همه موجودات در همه شئون خود و در همه احوال و ازمنه نیازمند به وى مىباشند. محال است که موجودى در یکى از شئون هستیش بىنیاز از وى گردد و بتواند مستقلا کارى را انجام دهد . و این یکى از درخشان ترین و ارزشمندترین دستاوردهاى فلسفه اسلامى است که به برکت اندیشه تابناک صدر المتالهین به جهان فلسفه ارائه گردید .
گفتنی است که فلاسفه براهین بسیاری براى توحید در خالقیت و ربوبیت اقامه کردهاند که مبتنى بر مقدمات نظرى متعددى است . براى جلوگیرى از اطاله سخن از ذکر و بررسى آن ها صرف نظر مىشود. تنها به برهانى اشاره می شود که خاستگاه وحیانی دار د و تبیین عقلی آن چنین است :
1- وجود هر معلولى وابسته به علتخودش مىباشد .هر معلولى وجود خودش را با همه شئون و متعلقاتش از علت هستىبخش خودش دریافت مىدارد . اگر احتیاج به شروط و معداتى هم داشته باشد، مىبایست وجود آن ها هم مستند به علت هستىبخش خودش باشد. بنا بر این اگر دو یا چند علت هستىبخش در عرض هم فرض شوند ،معلول هر یک از آن ها وابسته به علتخودش مىباشد . هیچ گونه وابستگى به علت دیگر یا معلول هاى آن نخواهد داشت . بدین ترتیب ارتباط و وابستگى میان معلول هاى آن ها به وجود نخواهد آمد .
2- نظام جهان مشهود آسمان ها و زمین و پدیدههاى آن ها نظام واحدى است که در آن پدیدههاى همزمان و ناهمزمان با یکدیگر ارتباط و وابستگى دارند اما ارتباط پدیدههاى همزمان ،همان تاثیر و تاثرات على و معلولى گوناگون در میان آن ها است که موجب تغییرات و دگرگونی هایى در آن ها مىشود و به هیچ وجه قابل انکار نیست اما ارتباط بین پدیدههاى گذشته و حال و آینده به این صورت است که پدیدههاى گذشته زمینه پیدایش پدیدههاى کنونى را فراهم آوردهاند . پدیدههاى کنونى هم به نوبه خود زمینه پیدایش پدیدههاى آینده را فراهم مىسازند . اگر روابط على و اعدادى از میان پدیدههاى جهان بر داشته شود ،جهانى باقى نخواهد ماند و هیچ پدیده دیگرى هم به وجود نخواهد آمد ،چنان که اگر ارتباط وجود انسان با هوا و نور و آب و مواد غذائى بریده شود ،دیگر نمىتواند به وجود خود ادامه دهد و زمینه پیدایش انسان دیگر یا پدیده دیگرى را فراهم سازد .
با ضمیمه کردن این دو مقدمه نتیجه گرفته مىشود که نظام جهان که شامل مجموعه پدیدههاى بىشمار گذشته و حال و آینده است، آفریده یک آفریدگار مىباشد و تحت تدبیر حکیمانه یک پروردگار اداره مىگردد، زیرا اگر یک یا چند آفریدگار دیگرى بود، ارتباطى میان آفریدگان به وجود نمىآمد و نظام واحدى بر آن ها حکمفرما نمىشد، بلکه هر آفریدهاى از طرف آفریدگار خودش به وجود مىآمد و به کمک دیگر آفریدگان همان آفریدگار پرورش مىیافت .در نتیجه نظام هاى متعدد و مستقلى به وجود مىآمد و ارتباط و پیوندى بین آن ها برقرار نمىشد، در صورتى که نظام موجود در جهان نظام واحد همبستهاى است و پیوند بین پدیدههاى آن مشهود است .
خالقیت و ربوبیت انفکاک ناپذیرند . پرورش و تدبیر و اداره امور یک موجود جداى از آفرینش او و آفریدگان مورد نیاز او نیست، مثلا روزى دادن به انسان چیزى جداى از آفریدن دستگاه گوارش براى او و آفریدن مواد خوراکى در محیط زندگى او نیست . این گونه مفاهیم از روابط آفریدگان با یکدیگر انتزاع مىشود و مصداقى منحاز از آفرینش آن ها ندارد .بنا بر این با اثبات توحید در خالقیت توحید در تدبیر امور و سایر شئون ربوبیت نیز ثابت مىگردد.(2) ودر نتیجه معلوم می شود که پروردگار نظام هستی همان خالق یکتا وبی همتا ی آن است و غیر از او هیج موجودی رب وپروریش دهنده نیست وتمام بوبیت های میانه همه وهمه تحت تدبیر او وهمه تجلیا ت ربوبیت حق تعالی است ورب مطلق تنها اوست .
پاورقی :
1. سعیدی مهر ، آموزش کلام اسلامی نشر طه قم 1375 ش ج1 ص 102
2. صادقی ، نتایج کلامی حکمت صدرایی ، نشر بوستان کتاب قم 1388 ش ، ص125
