متفرقه

خدای متعال در قرآن فرمود:
وَ إِذِ ابْتَلى‏ إِبْراهيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتي‏ قالَ لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمينَ(1)
(به خاطر آوريد) هنگامى كه خداوند، ابراهيم را با وسايل گوناگونى آزمود و او به خوبى از عهده اين آزمايش ها برآمد. خداوند به او فرمود: من تو را امام و پيشواى مردم قرار دادم! ابراهيم عرض كرد: از دودمان من (نيز امامانى قرار بده!) خداوند فرمود: پيمان من به ستم كاران نمى‏رسد! (و تنها آن دسته از فرزندان تو كه پاك و معصوم باشند، شايسته اين مقام اند).
مفهوم "عهد" به قرینه خود آیه معلوم است که به معنای "امامت" و "نبوت" و "رسالت" است که همگی از یک سنخ و وساطت بین خدا و بندگان خدا می باشد . خداوند می فرماید من برای نبوت ، رسالت و امامت افراد پاک از هر گونه شرک و ظلم را بر می گزینم و نبی ، رسول و امام قرار می دهم. آیات زیادی این معنا را تاکید می کند از جمله:
اللَّهُ يَصْطَفي‏ مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلاً وَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ سَميعٌ بَصيرٌ (2)
خداوند از فرشتگان رسولانى برمى‏گزيند، و همچنين از مردم خداوند شنوا و بيناست!
إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى‏ آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهيمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمينَ (3)
خداوند، آدم و نوح و آل ابراهيم و آل عمران را بر جهانيان (بن تبوت و رسالت) برگزید.
وَ اذْكُرْ عِبادَنا إِبْراهيمَ وَ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدي وَ الْأَبْصارِ إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ وَ إِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيارِ وَ اذْكُرْ إِسْماعيلَ وَ الْيَسَعَ وَ ذَا الْكِفْلِ وَ كُلٌّ مِنَ الْأَخْيارِ (4)
و به خاطر بياور بندگان ما ابراهيم و اسحاق و يعقوب را، صاحبان دستها (ى نيرومند) و چشمها (ى بينا)! ما آنها را با خلوص ويژه‏اى خالص كرديم، و آن يادآورى سراى آخرت بود! و آنها نزد ما از برگزيدگان و نيكانند! و به خاطر بياور «اسماعيل» و «اليسع» و «ذا الكفل» را كه همه از نيكان بودند
و حضرت یوسف هم که از نوادگان ابراهیم است در مورد خود و پدران برگریده اش می فرماید :
وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائي‏ إِبْراهيمَ وَ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ ما كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْ‏ء (5)
و از دين و آيين پدرانم ابراهيم و اسحاق و يعقوب پيروى كرده‏ام ما (خانواده) را نسزد كه هيچ چيزى را شريك خدا سازيم.
وقتی که خدای متعال ابراهیم را با آزمایش های دشوار به مقام امامت رساند، حضرت عرض کرد آیا این پیمان پر بها یعنی "امامت" به ذریه و نسل من نیز خواهد رسید؟ که خدای متعال فرمود: عهد من(نبوت و امامت) به ظالمین از ذریه تو نمی رسد.
حضرت ابراهیم امت را برای "ذریه" یعنی نسل خود خواست نه فقط فرزندان بلا فصل خودش اسحاق و اسماعیل و خداوند فرمود این عهد فقط به ذریه صالح تو که هیچ گاه شرک نورزیده باشند ، می رسد . این که حضرت اسحاق و اسماعیل و یعقوب و یوسف و ... به امت و نبوت رسیدند ، نشان می دهد که آنان هیچ گاه کفر نورزیده اند.
خداوند نمی خواهد در این آیه ظالمان از فرزندان و نسل ابراهیم را معرفی کند تا ما آنها را نام ببریم بلکه فقط در صدد این است که بفرماید عهد امامت مثل نبوت و رسالت هیچ گاه به ظالمان و کسانی که برای لحظه ای شرم ورزیده باشند ، نمی رسد. نسل ابراهیم از آن روز تا به حال و تا قیامت بی شمار بوده و خواند بود و فقط محدودی از آنها بوده اند که به هیچ وجه به هیچ شرکی مبتلا نشده اند و بقیه به انواع شرک مبتلا شده و بر شرک از دنیا رفته یا قبل از مرگ توبه کرده اند .
از آن تعداد محدود هم فقط تعداد محدودی در قرآن و روایات نام برده شده اند و بسیاری از آنان را ما نمی شناسیم. به عبارتی:
"مردم به حكم عقل از يكى از چهار قسم بيرون نيستند :
يا در تمامى عمر ظالم اند
يا در هیچ لحظه ای از تمامى عمر ظالم نبوده اند
يا در اول عمر ظالم و در آخر توبه ‏كارند
يا به عكس، در اول صالح، و در آخر ظالم اند
ابراهيم علیه السلام هم شأنش اجل از اين است كه از خداى متعال درخواست كند كه مقام امامت را به دسته اول، و چهارم، از ذريه‏اش بدهد. باقى مى‏ماند دسته دوم و سوم يعنى آن كسانى كه در هیچ لحظه ای از تمامى عمرشان ظلم نکرده اند و آن كسانی كه اگر در اول عمر ظالم بوده و در آخر توبه كرده اند.
از اين دو قسم هم خدا قسم دوم را نفى كرده، باقى مى ‏ماند كسانی كه در تمامى عمرشان هيچ ظلمى مرتكب نشده اند.(6)
پی نوشت ها:
1. سوره بقره،آیه 124.
2. حج (22) آیه 75.
3. آل عمران (3) آیه 33.
4. ص (38) ایه 45-48.
5. یوسف (12) آیه 38.
6.طباطبایی محمد حسین، المیزان،ترجمه موسوی همدانی ،قم،انتشارات اسلامی ، 1374 ش ، ج‏1، ص 415.