انسانها وقتی که میمیرند

پرسشگر گرامی با سلام و سپاس از ارتباطتان با این مرکز
طبق آنچه از قرآن و سنت استفاده می‌شود، روح انسان در فاصله میان مرگ و رستاخیز عمومی یک زندگانی محدود و موقتی دارد که عالم برزخ نام دارد و واسطه میان حیات دنیا و حیات آخرت است. انسان پس از مرگ از جهت اعتقاداتی که داشته و اعمال نیک و بدی که در این دنیا انجام داده، مورد بازپرسی خصوصی قرار می‌گیرد و پس از محاسبه اجمالی طبق نتیجه‌ای که گرفته شد، به یک زندگی شیرین و گوارا یا تلخ و ناگوار محکوم گردیده، با همان زندگی در انتظار روز رستاخیز عمومی به سر می‌برد.
حال انسان در زندگی برزخی بسیار شبیه است به حال کسی که برای رسیدگی اعمالی که از وی سرزده، به یک سازمان قضایی احضار شود و مورد بازجویی و بازپرسی قرار گرفته، به تنظیم و تکمیل پرونده‌اش بپردازند، ‌آن گاه در انتظار محاکمه دربازداشت به سربرد.
روح انسان در برزخ به صورتی که در دنیا زندگی می‌کرد، به سر می‌برد. اگر از نیکان است، از سعادت و نعمت و جوار پاکان و مقربان درگاه خدا برخوردار می‌شود. اگر از بدان است، در نقمت و عذاب و مصاحبت شیاطین و پیشوایان گمراه می‌گذارند. (1) در این رابطه برخی بر آن اند که برزخ براى همه يكسان نمى‏باشد، گروهى در عالم برزخ حيات آگاهانه‏اى دارند، اما گروه ديگرى همچون افرادى هستند كه به خواب فرو مى‏روند و گويى در قيامت از خواب خود بيدار مى‏شوند و هزاران را ساعتى مى‏پندارند! ». (2)
در مورد جزییات عالم برزخ نمی توان اظهار نظر قطعی نمود ، اما بر اساس توضیح روایات می دانیم که در آنجا نوعی زندگی مشابه زندگی دنیا البته با خصوصیات همان عالم برقرار است ؛ شخصی نقل می کند که به امام صادق (ع) عرض کردم: ارواح مومنان کجا هستند؟ حضرت فرمود:
«ارواح المومنین فی حجرات فی الجنه ، یاکلون من طعامها و یشربون من شرابها و یتزاورون فیها"ارواح مومنان در منازل بهشت‌‌اند . از طعام‌های آن می‌خورند. از نوشیدنی‌های آن می‌نوشند . همدیگر را می‌بینند و زیارت می‌نمایند». راوی بعد از ارواح کفار پرسید، حضرت فرمود: «فی النار یاکلون من طعامها و یشربون من شرابها و یتزاورون فیها؛ (3) ارواح کفار در آتش‌اند. از غذای و نوشیدنی آن استفاده می‌کنند همدیگر را می‌بینند و با هم ملاقات و دیدار دارند»
در مورد خصوصیات عالم برزخ هم به اختصار باید گفت :
از نظر فلاسفه و عرفای اسلامی، عالم خلقت دارای سه مرتبه وجودی است که عبارتنداز :
1.عالم مادّه، که بارزترین خصوصیّت آن حرکت و زمان به معنای خاص است؛ چرا که حرکت، سیلان و امتداد و جا به جایی و تغییر تدریجی را که در اشیای مادی قرار دارد، زمان گویند و میزان حرکت آن ها و مسافت طی شده توسط زمان اندازه‏گیری و محاسبه می‏شود. تمامی این اوصاف مخصوص ماده و اشیای مادی می‏باشد. همان طور که در تعریف حرکت گفته شده که: "تبدل تدریجی از قوه به فعل" است، این تعریف فقط در مورد اشیای مادی است.
2. عالم مثال که عالمی است غیر مادّی ولی دارای شکل و رنگ و مقدار و البته منزّه از حرکت و تغییر و زمان است (این عالم همان عالم برزخ خوانده می شود).
3. عالم عقل، که منزّه از تمام آثار عالم مادّه است. (4)
با توجه به اين مطلب، زمان به معنای گردش شب روز ، در عالم برزخ وجود ندارد، زیرا زمان مقدار حرکت است و حرکت از شئون ماده می‌باشد، حال آن که عالم برزخ، عالم غیر مادی و مجرد از ماده است. البته اين امر بدان معنا نيست كه عالم آخرت و نظام حاکم بر آن، مطلقاً از زمان تهی باشد، بلكه در آن عالم نيز زمان وجود دارد كه از نظر ماهيت با زمان در اين دنيا كه مخصوص ماديات است، متفاوت است، همان طور که عالم برزخ آثار ماده مانند وزن و مقدار را دارا است،ولی آثار مادی آن با دنیا متفاوت است. بر این اساس زمانی را متناسب با ویژگی های همان جهان، می توان تصور کرد که در آن عالم هم به نوعی وجود داشته باشد.

پی‌نوشت ها ‌:
1. علامه طبا طبایی شیعه در اسلام نشر دار الکتب الاسلامیه، تهران 1348ش. ، ص 100 ـ 101،
2. آیت الله مکارم شیرازی ، تفسر نمونه، دارالکتب الاسلامیه، تهران 1374 ج 16، ص 483.
3. علامه مجلسى، بحار الأنوار، چ مؤسسة الوفاء، بيروت، 1404 ه ق، ج 6، ص 235
4. ر.ك. الهی قمشه‌ای، حکمت الهی، چ انتشارات اسلامي، تهران 1360، ص 298.