برزخ و قیامت

آیات زیادی در قرآن وجود دارد که بعضی با صراحت و بعضی به کمک قرائن دیگر دلالت بر زندگی انسان بعد از مرگ دارد:
آیاتی که به صراحت می گویند کسانی که در راه خدا کشته شوند زنده اند:
« وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتٌ بَلْ أَحْياءٌ وَ لكِنْ لا تَشْعُرُونَ »(1)
و به آنها كه در راه خدا كشته مى‏شوند مرده مگوييد، بلكه آنها زندگانند ولى شما نمى‏فهميد.
« وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ يَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاَّ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ »(2)
(اى پيامبر) هرگز گمان مبر آنها كه در راه خدا كشته شده‏اند مردگانند، بلكه آنها زنده‏اند و نزد پروردگارشان روزى داده مى‏شوند.
آنها بخاطر نعمتهاى فراوانى كه خداوند از فضل خود به آنها بخشيده است خوشحالند و بخاطر كسانى كه (مجاهدانى كه) بعد از آنها به آنان ملحق نشدند (نيز) خوشوقتند (زيرا مقامات برجسته آنها را در آن جهان مى‏بينند و مى‏دانند) كه نه ترسى بر آنها است و نه غمى خواهند داشت.
آیاتی که بر وجود بهشت و جهنم برزخی دلالت دارند، این آیات دلالت می کنند که بعد از مرگ روح انسان در عالمی به نام برزخ قرار می گیرد و مومنان به بهشت برزخی و کافران و گنهکاران به جهنم برزخی می روند پس بعد از مرگ روح باقی است و یا متنعم می شود یا عذاب می بیند:
« قِيلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ قالَ يا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ بِما غَفَرَ لِي رَبِّي وَ جَعَلَنِي مِنَ الْمُكْرَمِينَ »(3)
(سرانجام او را شهيد كردند و) به او گفته شد وارد بهشت شو گفت اى كاش قوم من مى‏دانستند كه پروردگارم مرا آمرزيده و از گرامى داشتگان قرار داده است.
آیت الله مکارم در تفسیر این آیه گفته اند:
روشن است منظور از بهشت در اينجا بهشت برزخى است، چرا كه هم از آيات و هم از روايات استفاده مى‏شود كه بهشت جاويدان در قيامت نصيب مؤمنان خواهد شد همانگونه كه دوزخ نيز در مورد بدكاران چنين است.(4)
در بعضی آیات آمده که پیامبران بعد از عذاب و هلاکت قومشان با آنها سخن گفتند که دلالت بر زنده بودن آنها دارد وگرنه سخن گفتن با آنها بی معناست:
« فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَ قالَ يا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالَةَ رَبِّي وَ نَصَحْتُ لَكُمْ وَ لكِنْ لا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ »(5)
سرانجام زمين‏لرزه آنها را فرا گرفت و صبحگاهان (تنها) جسم بى‏جانشان در خانه‏هاشان باقى مانده بود!
(صالح) از آنها روى برتافت و گفت اى قوم! من رسالت پروردگارم را به شما ابلاغ كردم و شرط خيرخواهى را انجام دادم ولى (چكنم) كه شما خيرخواهان را دوست نداريد.
« الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كانُوا هُمُ الْخاسِرِينَ فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَ قالَ يا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَ نَصَحْتُ لَكُمْ فَكَيْفَ آسى‏ عَلى‏ قَوْمٍ كافِرِينَ »(6)
آنها كه شعيب را تكذيب كردند (آن چنان نابود شدند كه) گويا هرگز در آن (خانه‏ها) سكنى نداشتند، آنها كه شعيب را تكذيب كردند آنها زيانكار بودند.
سپس از آنها روى برتافت و گفت من رسالات پروردگارم را به شما ابلاغ كردم و خيرخواهى نمودم، با اين حال چگونه بر حال قوم بى‏ايمان تاسف بخورم.
اما سر گذشت انسانها بعد از مرگ بستگی به نوع زندگی آنها در دنیا دارد از روایات متعددی استفاده می شود افراد بعد از مرگ به سه گروه تقسیم می شوند:
کسانی که ایمان خالص دارند،کسانی که دارای کفر محض هستند،سایر مردم.
«عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّمَا يُسْأَلُ فِي قَبْرِهِ مَنْ مَحَضَ الْإِيمَانَ مَحْضاً وَ الْكُفْرَ مَحْضاً وَ أَمَّا مَا سِوَى ذَلِكَ فَيُلْهَى عَنْهُمْ»(7)
در قبر فقط از مومن خالص و کافر خالص سوال می شود اما از مستضعفانی که متوسط بین آن دو گروه هستند سوالی نمی شود. بلکه آنها هیچ گونه پاداش یا عقابی را در برزخ نخواهند داشت تا هنگامی که در قیامت محشور شوند.
از این روایت و امثال آن استفاده می شود که مومنان خالص و شهدا و اولیاء خدا بعد از مرگ در بهشت برزخی هستند و از نعمت های الهی بهره مند می شوند و کافران و ظالمان و مستکبران که در دنیا ایمان و عمل صالح نداشتند بعد از مرگ در جهنم برزخی هستند و عذاب می بینند.
پی نوشت ها:
1. بقره(2)آیه154
2. آل عمران(3)آیه 169
3. یس(36)آیه 26و27
4. مکارم شیرازی،ناصر،تفسیر نمونه،انتشارات اسلامیه،ج18،ص354
5. اعراف(7)آیه78 و79
6.همان آیه93
7.کلینی،محمد بن یعقوب، الكافي، ج‏3، ص: 236.