بررسی سند حدیث

این حدیث جعلی نیست. ولی از لحاظ سندی ضعیف است و متواتر یا مستفیض نیست.(1)
در حدیثی ابن ابی عمیر از معنای این حدیث سوال کرده است:
« عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَى بْنَ جَعْفَرٍ (ع) عَنْ مَعْنَى قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ ص الشَّقِيُّ مَنْ شَقِيَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ وَ السَّعِيدُ مَنْ سَعِدَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ فَقَالَ الشَّقِيُّ مَنْ عَلِمَ اللَّهُ وَ هُوَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ أَنَّهُ سَيَعْمَلُ أَعْمَالَ الْأَشْقِيَاءِ وَ السَّعِيدُ مَنْ عَلِمَ اللَّهُ وَ هُوَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ أَنَّهُ سَيَعْمَلُ أَعْمَالَ السُّعَدَاءِ»(2)
ابن ابی عمیر می گوید که از امام موسی بن جعفر از معنی سخن رسول الله که فرمود « الشَّقِيُّ مَنْ شَقِيَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ وَ السَّعِيدُ مَنْ سَعِدَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ» سوال کردم فرمود شقی کسی است که خداوند علم دارد که در حالی که در شکم مادرش است بعد از به دنیا آمدن کار اشقیا و بدکاران را انجام می دهد و سعید کسی است که در حالی که در شکم مادرش است. بعدا کارهای انسان های خوشبخت را انجام می دهد.
بنابراین حتی اگر بحث تعیین شدن سعادت و شقاوت قبل از تولد مطرح باشد، معنایش آن است که در علم الهی ثبت شده و در جایگاه علم خداوند، سعادت و شقاوت انسان‌ها با قید اختیار و انتخابی که در دنیا خواهند داشت، ثبت و ضبط شده است؛ یعنی سعادت و شقاوت تعیین شده آنان بر اساس اختیار و انتخاب انسان‌ها خواهد بود.
ضمن آن که طبق برخی آیات، سعادت انسانی از طرف خداوند و شقاوت آدمی از ماهیت خود اوست، از این رو در قرآن کریم آمده: « ما أصابک من حسنةٍ فمن الله وما أصابک من سیئةٍ فمن نفسک؛(3) هرچه از خوبی‌ها به تو می‌رسد، از جانب خدا است. آنچه از بدی به تو می‌رسد، از خود توست».
البته تأثیر گذاری والدین در سعادت و شقاوت فرزند را می توان در دو مرحله حساس و پر رنگ دید:
1ـ تأثیر وراثت
2ـ همانند سازی از رفتار والدین.
طبق قانون وراثت، فرزندان همان طوری که در مورد صفات ظاهری و ساختمان فیزیکی، از پدر و مادر و اَجداد ارث می برند، از خُلق و خو و صفات زشت و زیبای آنان نیز متأثر می شوند. ژن ها تنها حامل صفات جسمانی نیستند، بلکه صفات اخلاقی نیز به فرزندان منتقل می شود. نخستین مدرسه، رحم مادر و صلب پدر است که زمینه را برای بروز صفات خوب یا ناپسند فرزندان شان فراهم می سازد.
در خانواده های پاک غالباً فرزندانی با فضیلت پرورش می یابند و برعکس بر این اساس، اسلام بر انتخاب همسر مناسب تأکید کرده است. برای روشن تر شدن نقش والدین بهتر است به اصول و ریشه های اولیه مسئله اشاره شود. سر آغاز این امر و نقش مادر و پدر پیش از نزدیکی و انعقاد نطفه شروع می شود، زیرا نوع غذاهایی که والدین می خورند، هم در نطفه تأثیر دارد و هم در روح و روان فرزندان. در نتیجه روحیات والدین و ویژگی های نطفه شان از طریق ژن به فرزند منتقل می شود. چنان که حالات زن و شوهر هنگام نزدیکی از جهت اخلاقی، روحی و روانی، شادی و غم، سلامت و بیماری، اضطراب و آرامش روحی و مانند آن در سرنوشت فرزند آینده تأثیر دارد.
حتی رعایت یا عدم رعایت آداب و کیفیت نزدیکی کردن، زمان و مکان نزدیکی و کیفیت انجام عمل نیز در سلامت جسم و روان فرزند و در نتیجه در تربیت مؤثر است. بنا بر این تربیت کودک پس از تولد شروع نمی شود، بلکه خیلی پیش­تر از نزدیکی و بسته شدن نطفه آغاز می­گردد. از این رو در روایات اسلامی آمده است: هنگامی که قصد ازدواج دارید، ببینید با چه کسی و خانواده­ای وصلت می­کنید. محصول ترکیب نطفه مشترک شما چه می شود و صاحب چگونه فرزندی خواهید شد؟ نکته مهم نقش مادر است، زیرا دوران بارداری بسیار حساس و پرمسئولیت است. کودک در رَحِم از خون مادر و غذای او تغذیه می کند. از یک سو باید به پاک و حلال بودن غذا حساس باشد. از سوی دیگر غذای مادر باید به طوری غنی و کامل باشد که هم احتیاجات غذایی بدن خودش را تأمین کند و هم غذا سازی برای فرزند نماید. این مسئله به قدری در نظر اسلام اهمیت داشته که به زنان باردار دستور داده که در صورت ضرر داشتن، روزه نگیرند. وضع تغذیه مادر در ایام بارداری حتی در اخلاق و مقدار هوش و استعداد و تربیت کودک تأثیر فراوانی دارد, زیرا اعصاب و مغز کودک از غذای مادر درست می شود.
در مورد رفتار والدین در تربیت و شخصیت کودک تنها به این جمله بسنده می کنیم که خمیر مایه شخصیت کودکان در کانون خانواده شکل می گیرد. به تعبیر برخی روان شناسان ذهن کودک مانند صفحه سفیدی است که آماده نگاشتن تجارب محیطی است که در آن زندگی می کنند. (4)
بنابراین این حدیث ناظر به علم خداوند به شقی یا سعید بودن بندگان به اختیار خودشان است اما والدین هم در شقاوت یا سعادت فرزندان و کارهای اختیاری که انجام می دهند نقش دارند.( اما نه به نحو علت تامه)
پی‌نوشت‌ها:
1. نرم افزار درایه النور، ارزیابی برنامه در مورد حدیث مورد سوال که در کتب کافی، ج 8، ص82، آمده است.
2. شیخ صدوق، توحید صدوق، انتشارات جامعه مدرسین، ص356.
3. نساء(4)آیه79.
4. محمد تقی فلسفی، کودک از نظر تربیت و وراثت، انتشارات دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران، بی تا، ص 78.