آیه تطهیر

با سلام و سپاس از ارتباط تان با مركز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
اهل سنت در باره آیه تطهیر چند دسته اند:
1. دسته ای بدون این که بحث تفسیری کنند فقط ذیل این آیه روایاتی را ذکر کرده اند که اهل بیت را منحصر در اصحاب کساء می داند.
البته این تعداد بسیار کم هستند و از جمله آنان محمد بن عبد الله بن ابوبکر بن العربی در "احکام القرآن" است. ایشان ذیل آیه دو روایت نقل کرده است: یکی حاکی از این که این آیه در منزل ام سلمه در شأن اصحاب کساء نازل شده و پیامبر با این که ام سلمه را تایید کرد، ولی اجازه نداد در جمع اهل بیت وارد شود و او را از اصحاب تطهیر نشمرد.
روایت دومی هم که نقل می کند دلالت دارد که به مدت شش ماه رسول خدا هنگام رفتن به مسجد برای نماز صبح، وقتی به در خانه فاطمه می رسید، می فرمود: الصلاه یا اهل البیت بعد این آیه را خطاب به آنان تلاوت می فرمود.(1)
زيد بن‏ارقم هم که از اصحاب رسول خدا و مورد نظر اهل سنت هست ، همسران رسول خدا(ص) را در زمره اهل بيت نمى‏داند و استدلالش اين است كه همسر فرد جزء اهل بيت فرد نيست. زيرا چه بسا طلاق بگيرد و از خانه او برود و با ديگرى ازدواج كند. ولى فرزندان جزء اهل بيت هستند چون رابطه آنان هميشگى است.
صاحب تفسير روح‏المعانى بعد از نقل نظريه او مى‏گويد:
ما مجبور نيستيم در پيشگاه الهى به رأى او معتقد و پايبند باشيم. (2)
2. دسته دوم کسانی اند که این آیه را در شأن همسران ، اصحاب کساء و دیگر خویشاوندان رسول خدا می دانند. این دسته که بیشتر عالمان اهل سنت را تشکیل می دهند، تنها دلیلی که دارند یکی معنای لغوی و اصطلاحی و عرفی "اهل بیت" است. و دیگری سیاق آیات که خطاب به همسران رسول خداست.
آنها می گویند اگر از یک عرب بپرسی "کیف حال اهل بیتک" هیچ وقت به ذهنش خطور نمی کند که تو جویای احوال دختر و دامادش و بچه های آن دو (یعنی اصحاب کساء) شده ای بلکه اهل بیت در ذهن عرب یعنی زن و فرزندانی که با او در خانه زندگی می کنند.
آیه زیر را هم که خطاب به همسر حضرت ابراهیم است، شاهد ادعای خود می آورند (3):
أَتَعْجَبِینَ مِنْ أَمْرِ اللّهِ رَحْمَتُ اللّهِ وَبَرَکَاتُهُ عَلَیْکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ إِنَّهُ حَمِیدٌ مَّجِیدٌ (4)
(فرشته‏ها) گفتند: آيا از كار خدا شگفتى مى‏كنى در حالى كه رحمت خداوند و بركت‏هاى او بر شما خانواده است؟! همانا او ستوده صفات و ستوده افعال و صاحب كرم عميم و جلال گسترده است.
در جواب این نظر گفته می شود شک نیست که اهل بیت یک مفهوم مجمل است که افراد مختلفی را می تواند در بر بگیرد از جمله همسران ، فرزندان ، نواده ها ، پدر و مادر، جد پدری و جد مادری و دیگر افرادی که در خانه فرد زندگی می کنند و تحت تکفل اویند و همین طور است خویشاوندانی که جزو افراد خانه او و تحت تکفلش هستند و غلامان و کنیزانش و ... .
همه اینها از لحاظ عرفی و لغوی می توانند جزو اهل بیت فرد باشند و اگر بخواهیم آن را بر بعض آنها اختصاص دهیم یا بعضی را از شمول این عنوان خارج کنیم ، دلیل می خواهد. آیه ای که مثال زده اید خطاب به همسر ابراهیم است و خود این خطاب دلالت دارد که او جزو افراد این عنوان است.پس این آیه به خاطر قرینه ای که در آن است نمی تواند دلیل باشد که همیشه و همه جا همسر فرد در عنوان اهل بیت او داخل است هم چنان که بر داخل نبودن هم دلالت ندارد.
در مقابل این آیه آیه زیر هست که فرزند نوح را که هیچ کس اهل بیت نوح بودن او را انکار ندارد حتی خود نوح هم او را از اهل بیتش می داند، از اهل بیت نوح بودن خارج می سازد:
َرَبِّ إِنَّ ابْني‏ مِنْ أَهْلي... إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِك (5)
پروردگارا، پسرم از خاندان من است... (خداى) گفت: اى نوح، او از خاندان تو نيست. و همین قرآن که همسر ابراهیم را از اهل بیت او می شمارد، همسران نوح و لوط را از اهل بیت آنان نمی شمارد.
بنا بر این همسران پیامبر هم می توانند جزو این عنوان باشند. ولی دلیلی نداریم که هستند. زیرا نه آیه خطاب به آنان است و نه روایتی بر داخل بودن آنان در عنوان اهل بیت دلالت دارد. بلکه سیاق آیه دلالت دارد که آنان داخل نیستند. زیرا با این که آیات قبل و ادامه این آیه خطاب به آنان است ولی خود این عبارت خطاب به آنان نیست و مخاطب در این عبارت فرق کرده و بعد دوباره آنان که قبل از این عبارت مخاطب بودند، مخاطب می شوند و این تغییر سیاق و مخاطب قطعا دلالتی دارد.
دیگر این که هیچ دلیل معتبری نداریم که این عبارت در ضمن آیات قبل و بعد که خطاب به همسران هستند، نازل شده تا سیاق نزول بر داخل بودن آنان دلالت کند. بلکه روایات دلالت دارد که این عبارت جداگانه و در واقعه خاصی نازل شده و حالا یا پیامبر به مصلحتی که خدا به او خبر داده، دستور داده آیه را اینجا قرار دهند یا جمع کنندگان قرآن به اجتهاد خود آن را اینجا قرار داده اند. خلاصه دلیلی نداریم که سیاق موجود سیاق نزول است. بلکه بر عکس آن دلیل نداریم.
علاوه این که آیه دلالت بر عصمت اهل بیت دارد و هیچ کس نسبت به همسران و دیگر خویشاوندان پیامبر ادعای عصمت نکرده و اصحاب کساء تنها کسانی اند که در موردشان ادعای عصمت شده و ادله ای بر عصمت آنها ارائه شده است.
آیه دلالت بر انحصار این اراده در اهل بیت دارد و روایات هم صراحت بر انحصار این عنوان در اصحاب کساء دارد به همین جهت پیامبر اجازه ندادند. هیچ کس دیگر در جمع آنان وارد شود.
با توجه به این ادله نمی توان گفت منظور از اهل بیت همسران و دیگر اهل خانه پیامبر از جمله فرزندان او هستند.
3. گروه سوم معتقدند که منظور از اهل بیت اصحاب کساء و همسران می باشند (6). دلیل آنها بر همسران همان ها است که در بالا گفته شد و دلیل آنها بر اصحاب کساء روایاتی است که در باره آیه نازل شده است.
در مورد این قول هم می گوییم این که اصحاب کساء منظور است ، درست می باشد و دلایل عقلی و نقلی مؤید آن است. اما دلیلی بر بودن همسران نداریم و ادله بالا همه مخدوش بود :ه گذشت) و ما نمی توانیم بدون دلیل محکم کسی را مصداق این عنوان خاص بدانیم.
4. بعض متعصبان مثل عكرمة، و مقاتل، و ابن السائب (7) هم آیه را فقط در شآن همسران دانسته اند و دلیلشان هم سیاق موجود است که آیات قبل و بعد خطاب به همسران است.
نظر اینان که با همه ادله مخالف است از نظر عالمان اهل سنت هم مردود می باشد.
بنا بر این غالب مفسران اهل سنت منظور از اهل بیت را همسران و اصحاب کسا دانسته اند و دلیل اولی را استعمال عرفی و سیاق آیه شمرده اند و دلیل دوم را روایات و ما ضمن قبول مصداق بودن اهل بیت ، مصداق بودن همسران را نپذیرفته و دلیلش را محکم و پذیرفتنی نمی دانیم.
پی نوشت ها:
1. ابن العربی، احکام القرآن، ج 3، ص 1538.
2. آلوسی بغدادی، روح‏المعانى، اول، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1415 ق، ج11، ص197.
3. جصاص ، احكام القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی ، 1405 ق، ج 4، ص 377.
4. هود (11) آیه 73.
5. همان، آیه 45 و 46.
6. بیضاوی می نویسد: این که شیعیان این آیه را فقط در شأن اصحاب کساء می دانند و به روایت شأن نزول آیه استناد می کنند، و این که آنان را معصوم می دانند صحیح نیست. زیرا با سیاق و قبل و بعد این آیه که خطاب به همسران است نمی سازد. ( بیضاوی، انوار التنزیل، بیروت، دار احیاء التراث العربی ، 1418 ق، ج 4، ص 231)
نظر بیضاوی بر آن است که آیه عام بوده و علاوه بر اصحاب کساء همسران را هم شامل می شود.
7. ابوحیان اندلسی، بحر المحیط ، بیروت، دارالفکر، 1420 ق، ج 8، ص 479.