خوف و رجا ذر عرفان اسلامی

"خوف" و "رجا" علاوه بر این که در همه تفاسیر، خود موضوعی قابل توجه است،در تفاسیر عرفانی نیز جایگاه تفسیری خود را دارد.
این موضوع را می توان در ضمن آیاتی که به نوعی گریز از این موضوع دارد، ملاحظه کرد.بنا بر این، هر آیه ای را نمی توان نمایه ای جهت استشهاد این بحث دانست و برای بررسی بحث مورد نظر در همه تفاسیر و خصوصا تفاسیر عرفانی باید در جستجوی آیاتی بود که در آن تنبیه عذاب و نیز تشویق بخشش وجود دارد و این گونه می توان "خوف" و "رجا" را بررسی کرد.
البته پرسشگر محترم می داند که پاسخ دادن به این سوال به ظاهر کوتاه پاسخی بسیار گسترده می طلبد که در حد یک پایان نامه و از عهده و مسئولیت این مرکز خارج است به همین دلیل در ادامه به چند آیه که محور آن خوف و رجا است اشاره و منابع بعضی از تفاسیر عرفانی را به عنوان نمونه معرفی و شما را برای دریافت تحقیق به تفاسیری که نامشان در پی نوشت می آید، ارجاع می دهیم تا در مورد آیات مربوطه، به آن تفاسیر مراجعه کنید.(1)
خدای متعال در آیات زیر می فرماید:
1."اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ وَ أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ" (2)
بدانيد خدا داراى مجازات شديد، و (در عين حال) آمرزنده و مهربان است.
2." إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلى‏ ظُلْمِهِمْ وَ إِنَّ رَبَّكَ لَشَديدُ الْعِقابِ" (3)
و پروردگار تو نسبت به مردم- با اينكه ظلم مى‏كنند- داراى مغفرت است و (در عين حال،) پروردگارت داراى عذاب شديد است!
3."نَبِّئْ عِبادي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحيمُ "وَ أَنَّ عَذابي‏ هُوَ الْعَذابُ الْأَليمُ "(4)
بندگانم را آگاه كن كه من بخشنده مهربانم! و (اينكه) عذاب و كيفر من، همان عذاب دردناك است!
4." وَ ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَريبٌ مِنَ الْمُحْسِنينَ" (5)
و او را با بيم و اميد بخوانيد! (بيم از مسئوليت ها، و اميد به رحمتش. و نيكى كنيد) زيرا رحمت خدا به نيكوكاران نزديك است!
5."تَتَجافى‏ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ" (6)
پهلوهايشان از بسترها در دل شب دور مى‏شود (و به پا مى‏خيزند و رو به درگاه خدا مى آورند) و پروردگار خود را با بيم و اميد مى‏خوانند، و از آنچه به آنان روزى داده‏ايم انفاق مى‏كنند!
6."قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَميعاً فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ"(7)
گفتيم: همگى از آن فرود آييد! هر گاه هدايتى از طرف من براى شما آمد، كسانى كه از آن پيروى كنند، نه ترسى بر آن ها است، و نه غمگين شوند.
در آیات یاد شده و نیز فراوان آیات مشابه دیگر در قرآن، بحث خوف و رجا و به تعبیر دیگر (بیم و امید) به طور معمول با هم آمده است، چون این دو واژه از نظر معنا و مقصود پیوند خاصی با هم دارند و بنا به تعبیر بعضی از تفاسیر، تکمیل کننده و ملازم یکدیگر اند.
پی نوشت ها:
1. ر،ک، تفسیر القرآن الکریم، نوشته ملاصدرا؛ تفسیر ابن عربی نوشته محی الدین عربی؛ انوار درخشان،نوشته سید محمد حسینی همدانی؛ترجمه بیان السعاده فی مقام العباده،نوشته رضا خانی و حشمت الله رياضى.تفسیر روح البیان، نوشته اسماعیل حقی. مخزن العرفان در تفسیر قرآن، نوشته سیده نصرت امین اصفهانی.
2. سوره مائده،آیه 98.
3. سوره رعد، آیه 6 .
4. سوره حجر،آیات 49 و 50 .
5. سوره اعراف،آیه 56.
6. سوره سجده،آیه 16.
7. سوره بقره، آیه 38 .