خدا کیست ؟ و چرا ما باید او را بپرستیم ؟ مگر او لذّت می برد که ما او را می پرستیم؟
لفظ خدا در زبان فارسی مخفف «خودآ» یعنی خود به وجود آمده و تقریباً مرادف با واجب الوجود است، یعنی موجودی که وجود برای او ضرورت دارد و عدم برای وی محال است . موجود دیگری به او وجود نداده است، ولی با توجه به مشابهات آن مانند ناخدا (ناو خدا) و کد خدا میتوان گفت معنای لغوی آن شبیه به معنای صاحب و مالک و معنایی که در عرف از آن فهمیده میشود، نظیر خالق و آفریدگار است. (1) بر همین اساس در زبان فارسی به جای مفاهیم واجب الوجود، «خدا» گفته میشود.
پس مهم ترین حقیقت وجودی خداوند از اسم او درک می شود و آن این که هیچ موجودی به او وجود نبخشیده و خداوند معلول هیچ علتی نیست، پس کلمه «خدا »کاملا متناسب با حقیقت وجود خداوند است.
در مورد حقیقت وجود او باید توجه داشت که رهیافت به درک حقیقت ذات نامحدود الهی برای ما موجودات محدود ممکن نیست . تنها در خصوص او می دانیم که موجودی است در نهایت کمال؛ یعنی هرگونه کمال وجودی که به تصور درآید ،در ذات او به کامل ترین وجه و بالاترین درجه موجود است. هر نوع نقص و زشتی و نادرستی در کوچک ترین حدود و پایین ترین درجات از ذات او به دور است؛ از همین روست که می توانیم به شناختی اجمالی از صفات خداوند که عین ذات او هستند برسیم و تصور خود را ازخداوند در مراتب نازل تر شکل بدهیم.
به علاوه نشانه هایی از صفت و حقایق وجودی او در قرآن و روایات بیان شده که تا حدی به کامل تر شدن این ادراک اجمالی کمک می کند ؛ بر این اساس می دانیم خداوند غنی و بی نیاز از همه چیز است، چون غیر از خدا هر چه موجود است، همه مخلوق خدا است و نیازمند به او : «ای مردم! همگی نیازمند به خدایید. تنها خداوند است که بی نیاز و شایسته هر گونه حمد و ستایش است»(2) . بنابر این خداوند بی نیاز مطلق است و مخلوقات همه محتاج اویند. او است که همه نیازهای مخلوقاتش را بر طرف میکند .
ما انسانها که یکی از مخلوقات خداییم، سراسر وجودمان را نیاز و احتیاج فرا گرفته است، مانند نیاز به آب و غذا و هوا و. .. که با نبود یکی از اینها قادر به ادامه حیات نیستیم. چند دقیقه یا چند ثانیه نمیتوانیم بدون هوا زنده بمانیم. همه این نیازمندی ها به وسیله آب و هوا و غذا و. .. بر طرف میشود که خدای مهربان با خلق آن نیاز ما را برطرف کرده است. خدای حکیم ومهربان است که به هنگام تولد بچه، خون را تبدیل به شیر میکند و نوزاد آن را از پستان مادر تغذیه مینماید.
یکی از نیازهای ما نیازهای روحی است ،مثل احتیاج به محبت. از این رو بچههایی که در خانواده خود احساس کمبود محبت کنند، دچار اختلالات روحی و روانی میگردند. یکی از نیازهای واقعی و اساسی روح بشر عبادت و پرستش است، چون خداوند انسان را برای تکامل آفریده است . تکامل جز از راه عبادت و بندگی به دست نمیآید .
بنابر این خداوند نیاز به عبادت ما ندارد، بلکه ما محتاج به عبادت هستیم که با بندگی او به نعمتهای جاودان نایل شویم: « هر کسی کفر ورزد و حج را ترک کند، به خود زیان رسانده است. خداوند از همه جهانیان بی نیاز است».(3)
در آیه دیگر فرمود : «کسی که جهاد و تلاش کند ، برای خود جهاد میکند؛ چرا که خداوند از همه جهانیان بی نیاز است». (4)
در جای دیگر میفرماید: « کسی که عمل صالحی به جا آورد ، به سود خود به جا آورده، و کسی که کار بدی انجام دهد ، به زیان خود او است. سپس همه شما به سوی پروردگارتان باز میگردید».(5)
در آیه دیگر فرمود: «کسی که پاکی گزیند، به نفع خود او است».(6)
پس خداوند نیازی به پرستش ما ندارد . عبادات ما فایده ای به حال او نخواهد داشت چنان که ترک عبادت ما هیچ زیانی به او وارد نمی سازد ؛ بلکه فوائد ظاهری و باطنی عبادات مستقیم و غیر مستقیم به خود ما می رسد و غیر راهکار معین عبادت و پرستش خداوند، رسیدن به کمال حقیقی و سعادت ابدی ممکن نخواهد بود.
پینوشت ها:
1. محمدتقی مصباح یزدی، معارف قرآن، نشر موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، 1380 ش ، ص21.
2. فاطر (35) آیه15.
3.آل عمران (3) آیه97.
4. عنکبوت (28) آیه 6.
5. فجر (89) آیه 27-30.
6.ذاریات (51) آیه 56.
